Mô hình sáu nhóm RIASEC là phần nổi của lý thuyết lựa chọn nghề do nhà tâm lý học người Mỹ John L. Holland xây dựng, công bố lần đầu năm 1959 và hoàn thiện dần qua nhiều thập niên. Ông không bắt đầu từ phòng thí nghiệm mà từ công việc tư vấn và phân loại người lao động, nơi ông nhận ra những người hài lòng với nghề thường có những nét sở thích lặp lại.
Hiểu nguồn gốc này giúp bạn dùng mô hình đúng tinh thần của nó: một lý thuyết về sự gặp nhau giữa con người và môi trường, chứ không phải một bảng tra ngành. Bài viết đi qua bối cảnh ra đời, bốn giả định cốt lõi, các khái niệm đi kèm và lý do mô hình vẫn có mặt trong hướng nghiệp hiện nay.
Từ công việc tư vấn đến một lý thuyết
John L. Holland sinh năm 1919 và mất năm 2008. Trước khi trở thành giáo sư tâm lý học, phần lớn tại Đại học Johns Hopkins, ông có nhiều năm làm việc thực tế: phỏng vấn, phân loại người vào các vị trí công việc trong quân đội thời Thế chiến thứ hai, rồi tư vấn nghề cho sinh viên. Chính những năm tháng ngồi đối diện với hàng trăm người đang lúng túng chọn hướng đi đã gợi cho ông ý tưởng rằng sự đa dạng nghề nghiệp có thể quy về một số ít kiểu sở thích.
Quan sát của ông khá giản dị. Những người làm cùng một loại nghề, dù xuất thân khác nhau, thường có chung một số điều họ thích làm và không thích làm. Người làm kỹ thuật hay thích tháo lắp, sửa chữa; người làm công tác xã hội hay thích trò chuyện và giúp đỡ. Nếu mô tả được các kiểu đó, người tư vấn sẽ có công cụ để gợi ý hướng đi cho người đang phân vân thay vì chỉ dựa vào cảm tính.
Năm 1959, ông công bố bài báo trình bày lý thuyết lựa chọn nghề trên một tạp chí tâm lý học tư vấn. Những năm sau đó, ông cùng cộng sự liên tục sửa lý thuyết dựa trên dữ liệu, rồi tổng hợp thành sách, được tái bản nhiều lần với bản cuối vào năm 1997. Đây là điểm đáng chú ý: mô hình không đứng yên từ ngày đầu mà được kiểm tra và điều chỉnh suốt gần bốn mươi năm.
Bốn giả định cốt lõi của lý thuyết
Thứ nhất, con người có thể được mô tả bằng mức giống với sáu kiểu. Đó là Thực tế, Nghiên cứu, Nghệ thuật, Xã hội, Quản lý và Nghiệp vụ. Mỗi kiểu là một tập hợp sở thích, năng lực ưa dùng, giá trị và cách nhìn thế giới hình thành qua di truyền, gia đình, trường lớp và trải nghiệm. Không ai là một kiểu thuần tuý; mỗi người là một tổ hợp.
Thứ hai, môi trường cũng có sáu kiểu tương ứng. Một môi trường làm việc hay học tập mang màu sắc của những người chiếm đa số trong đó và của những đòi hỏi công việc đặt ra. Một khoa đào tạo, một phòng ban hay cả một ngành nghề đều có thể được mô tả bằng mức giống với sáu kiểu.
Thứ ba, người ta tìm đến môi trường cho phép mình dùng kỹ năng và thể hiện giá trị. Người thích giúp đỡ tìm nơi được giúp đỡ, người thích tổ chức tìm nơi được tổ chức. Quá trình này diễn ra cả khi chủ động chọn ngành lẫn khi lặng lẽ chuyển việc sau vài năm thấy không hợp.
Thứ tư, hành vi là kết quả của sự gặp nhau giữa người và môi trường. Mức hài lòng, sự gắn bó, thành tích và cả quyết định đổi hướng đều chịu ảnh hưởng từ độ khớp giữa kiểu người và kiểu môi trường. Đây là lý do Holland không chỉ quan tâm đến bạn là ai mà còn quan tâm bạn đặt mình vào đâu.
Lục giác và các khái niệm đi kèm
Cuối thập niên 1960, Holland và các cộng sự đưa ra cách sắp sáu kiểu quanh một hình lục giác theo thứ tự R, I, A, S, E, C. Hình này không phải để trang trí: dữ liệu cho thấy các kiểu đứng cạnh nhau có tương quan cao hơn các kiểu đứng xa nhau. Từ hình lục giác, lý thuyết rút ra một số khái niệm để mô tả hồ sơ của một người kỹ hơn.
Độ nhất quán cho biết hai nhóm đầu trong mã của bạn đứng gần hay xa nhau trên lục giác; gần thì sở thích hài hoà hơn. Độ phân hoá cho biết hồ sơ của bạn có nhóm nổi rõ hay sáu nhóm điểm sàn sàn nhau. Sự tương hợp cho biết mã của bạn khớp với mã của môi trường đến đâu. Ngoài ra, Holland còn nói đến bản sắc nghề nghiệp, tức là mức độ bạn có hình dung rõ và ổn định về mục tiêu, sở thích và năng lực của chính mình.
Về sau, một số nhà nghiên cứu, tiêu biểu là Dale Prediger, đề xuất rằng bên dưới lục giác có hai trục: một trục đi từ làm việc với dữ liệu đến làm việc với ý tưởng, một trục đi từ làm việc với sự vật đến làm việc với con người. Cách nhìn hai trục này hữu ích cho học sinh vì nó dễ hình dung hơn sáu nhóm rời rạc, nhưng nó là phần mở rộng chứ không thay thế mô hình gốc.
Các công cụ và ứng dụng ra đời từ lý thuyết
Lý thuyết của Holland sinh ra khá nhiều công cụ. Bảng dưới liệt kê những dạng phổ biến để bạn nhận ra khi gặp, không phải để khuyên dùng một sản phẩm nào.
| Loại công cụ | Cách hoạt động | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Bảng hỏi sở thích tự làm | Người làm tự trả lời các câu về hoạt động, nghề, năng lực tự đánh giá rồi tự cộng điểm sáu nhóm. Bản nổi tiếng nhất của chính Holland ra đời đầu thập niên 1970 | Bản gốc có bản quyền; các bản miễn phí trên mạng thường là bản phỏng theo, chất lượng không đồng đều |
| Danh mục nghề kèm mã | Mỗi nghề được gán một mã ba chữ dựa trên dữ liệu về người làm nghề và tính chất công việc | Mã nghề xây dựng ở nước khác, áp vào thị trường Việt Nam cần đọc linh hoạt |
| Hệ thống thông tin nghề nghiệp quốc gia | Một số nước dùng sáu nhóm RIASEC để phân loại nghề trong cơ sở dữ liệu nghề của mình | Tên nghề và mô tả công việc có thể khác cách gọi ở Việt Nam |
| Trắc nghiệm sở thích tổng hợp | Các bộ trắc nghiệm lớn đưa sáu nhóm Holland vào làm phần chủ đề chung, rồi đo thêm sở thích chi tiết | Thường dùng trong tư vấn có người hướng dẫn đọc kết quả |
| Hoạt động hướng nghiệp ở trường | Giáo viên dùng phiếu Holland rút gọn để học sinh tự khám phá rồi thảo luận | Phiếu rút gọn chỉ nên dùng để mở đầu câu chuyện, không để kết luận |
Dù bạn gặp dạng nào, câu hỏi đáng đặt ra luôn là: công cụ này do ai xây dựng, đã được thử trên những ai, và kết quả có người am hiểu cùng đọc hay không.
Vì sao mô hình hơn sáu mươi năm vẫn được dùng
Một mô hình tâm lý tồn tại lâu như vậy thường vì nó vừa đủ đơn giản để người thường hiểu, vừa đủ vững để chịu được kiểm tra. Holland có cả hai. Sáu nhóm dễ nhớ, có thể giải thích cho học sinh lớp 9 trong một tiết học. Đồng thời, cấu trúc lục giác và mối liên hệ giữa sở thích với lựa chọn nghề đã được nhiều nghiên cứu ở nhiều nước kiểm tra, dù kết quả không phải lúc nào cũng khớp hoàn hảo.
Một lý do khác là mô hình mang tính thực hành. Nó sinh ra từ phòng tư vấn và quay lại phục vụ phòng tư vấn. Người tư vấn có thể dùng nó để mở đầu cuộc trò chuyện, để giúp người được tư vấn tìm từ ngữ mô tả điều mình thích, và để thu hẹp danh sách lựa chọn. Holland từng nhấn mạnh việc để người dùng tự làm, tự chấm và tự tìm hiểu, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào chuyên gia.
Mô hình cũng nhận nhiều phê bình. Có ý kiến cho rằng lục giác không đều như hình vẽ, rằng sáu nhóm quá rộng để phân biệt các nghề hiện đại, hay rằng các bảng mã nghề cần cập nhật theo thị trường. Những phê bình này không làm mô hình mất giá trị, nhưng nhắc rằng nó là bản đồ tỉ lệ lớn, cần thêm bản đồ chi tiết khi đi gần đến đích.
Đọc lịch sử để dùng mô hình đúng tinh thần
Biết mô hình ra đời từ đâu giúp bạn tránh dùng nó theo cách mà chính tác giả không muốn. Một vài bài học rút ra từ tinh thần gốc của lý thuyết:
- Mô hình sinh ra để mở rộng lựa chọn cho người đang bế tắc, không phải để loại bỏ lựa chọn của người đã có hướng.
- Trọng tâm là sự gặp nhau giữa người và môi trường. Chỉ nhìn mã của mình mà không tìm hiểu môi trường học, môi trường làm việc là mới dùng một nửa lý thuyết.
- Lý thuyết được sửa nhiều lần dựa trên dữ liệu. Kết quả của bạn cũng vậy: cập nhật khi có trải nghiệm mới là chuyện bình thường.
- Tác giả coi trọng việc người dùng tự khám phá. Bạn nên tự đọc, tự đối chiếu với đời sống của mình, không chỉ chờ ai đó đọc hộ.
- Mã nghề được xây dựng ở bối cảnh nước Mỹ những thập niên trước. Khi áp vào Việt Nam, hãy xem cách một ngành được dạy và làm thực tế ở đây.
- Sở thích chỉ là một phần. Holland chưa bao giờ nói sở thích đủ để quyết định một mình.
Khi giữ được tinh thần ấy, bạn sẽ thấy kết quả Holland là một câu chuyện để kể về chính mình, rồi đem câu chuyện đó đi kiểm chứng với thực tế.
Câu hỏi thường gặp
John Holland là ai?
John L. Holland là nhà tâm lý học người Mỹ, sinh năm 1919, mất năm 2008, nổi tiếng với lý thuyết lựa chọn nghề và mô hình sáu nhóm RIASEC. Ông có nhiều năm làm tư vấn nghề trước khi giảng dạy và nghiên cứu, phần lớn tại Đại học Johns Hopkins.
Lý thuyết Holland được công bố khi nào?
Lý thuyết được trình bày lần đầu trong một bài báo năm 1959, sau đó được bổ sung qua nhiều nghiên cứu và tổng hợp thành sách, tái bản nhiều lần. Bản tái bản cuối của sách ra năm 1997.
Vì sao Holland chọn sáu nhóm mà không phải năm hay tám?
Sáu nhóm là kết quả của quá trình quan sát và phân tích dữ liệu về sở thích của người làm các nghề khác nhau. Con số này đủ ít để dễ dùng, đủ nhiều để phân biệt các hướng chính. Một số nhà nghiên cứu sau này đề xuất cách chia chi tiết hơn, nhưng sáu nhóm vẫn là khung phổ biến nhất.
Trắc nghiệm Holland trên mạng có phải bản gốc của tác giả không?
Phần lớn không phải. Bản gốc của Holland có bản quyền và thường dùng trong tư vấn chính thức. Các bản miễn phí là bản phỏng theo, có thể hữu ích để tham khảo nhưng chất lượng câu hỏi và cách tính điểm không đồng đều.
Mô hình Holland có được kiểm chứng khoa học không?
Mô hình đã được nhiều nghiên cứu ở nhiều nước kiểm tra trong nhiều thập niên, và cấu trúc sáu nhóm cùng mối liên hệ giữa sở thích với lựa chọn nghề nhìn chung được ủng hộ. Tuy vậy vẫn có những phê bình về độ đều của lục giác và độ rộng của các nhóm, nên kết quả chỉ nên dùng như gợi ý.