SA và AS là hai mã Holland ghép nhóm Xã hội (S) với nhóm Nghệ thuật (A): người mang mã này vừa thích làm việc với con người, vừa cần không gian để tự thể hiện bằng lời nói, câu chữ, âm nhạc, hình ảnh. Hướng ngành thường gặp gồm sư phạm (Ngữ văn, ngoại ngữ, âm nhạc, mỹ thuật, mầm non), ngôn ngữ và văn hoá, báo chí – truyền thông, tâm lý học, công tác xã hội, du lịch văn hoá, biên – phiên dịch, tổ chức sự kiện cộng đồng.
Người SA thường muốn giúp người khác, và dùng sự sáng tạo làm công cụ để giúp. Người AS thường muốn sáng tạo, và cần có khán giả, có người để chia sẻ tác phẩm. Bài này giúp bạn phân biệt hai mã, xem ngành nào nghiêng về mã nào, và ghép với tổ hợp môn. Như mọi kết quả Holland, đây là gợi ý xu hướng, không phải lời phán.
SA khác AS: đâu là động lực chính của bạn
Người SA hỏi: làm sao giúp được người này? Khi kể một câu chuyện cho các em nhỏ, bạn để ý xem các em có hiểu không, có vui không. Câu chuyện hay hay dở là chuyện thứ hai; điều làm bạn hài lòng là người nghe nhận được điều gì đó.
Người AS hỏi: làm sao để điều mình làm ra thật hay? Bạn viết một bài văn, chỉnh đi chỉnh lại câu mở đầu, rồi muốn có người đọc. Người khác là khán giả quan trọng, nhưng niềm vui đầu tiên đến từ việc tạo ra tác phẩm.
Cả hai đều ghét môi trường lạnh lùng, cứng nhắc. Nơi chỉ có số liệu, quy trình và không ai hỏi han nhau làm cả SA lẫn AS mệt mỏi. Cả hai nhóm này đều nằm xa nhóm Thực tế (R) và Nghiệp vụ (C) trên lục giác.
Cả hai thường mạnh môn chữ và môn năng khiếu. Văn, Ngoại ngữ, Lịch sử, Âm nhạc, Mỹ thuật thường là môn bạn thích nhất, dù chưa chắc là môn điểm cao nhất. Đây là tín hiệu quan trọng khi nghĩ tới tổ hợp xét tuyển sau này.
Khác nhau ở cách nhận năng lượng. Người SA thường thấy đầy năng lượng sau một buổi giúp đỡ, người AS thường cần thời gian riêng để sáng tạo rồi mới muốn chia sẻ.
Ngành nghiêng về SA, ngành nghiêng về AS
Bảng dưới chia các ngành thường được gợi ý cho cặp mã này theo việc ngành đó cần chữ nào đứng đầu hơn. Tổ hợp là tổ hợp truyền thống phổ biến; mỗi trường quy định riêng, có ngành còn thi năng khiếu theo quy định của trường.
| Ngành | Nghiêng về | Vì sao | Tổ hợp hoặc hình thức thường gặp |
|---|---|---|---|
| Giáo dục mầm non | SA | Chăm sóc trẻ là trọng tâm, hát, kể chuyện, làm đồ dùng là công cụ | M00 (Văn–Toán–Năng khiếu) và tổ hợp có năng khiếu theo trường |
| Sư phạm Ngữ văn, sư phạm tiếng Anh | SA | Đứng lớp, kèm từng học sinh là việc chính | C00 (Văn–Sử–Địa), D01 (Văn–Toán–Anh), D14 (Văn–Sử–Anh) |
| Công tác xã hội, tâm lý học | SA (thêm I) | Lắng nghe, hỗ trợ, đôi khi dùng hoạt động nghệ thuật làm phương tiện | C00, D01, B00 tuỳ trường |
| Báo chí, truyền thông đa phương tiện | AS | Tạo ra sản phẩm cho công chúng | C00, D01, D15 (Văn–Địa–Anh) |
| Ngôn ngữ, văn học, biên – phiên dịch | AS (thêm I) | Trau chuốt câu chữ, chuyển tải ý nghĩa | D01, D14, D15, C00 |
| Sư phạm âm nhạc, sư phạm mỹ thuật | AS hoặc SA | Cần cả tay nghề nghệ thuật lẫn niềm vui dạy | Tổ hợp có môn năng khiếu, thi theo quy định trường |
Ngành du lịch, hướng dẫn viên văn hoá, tổ chức sự kiện cộng đồng nằm ở giữa: cần năng lượng với con người lẫn khả năng kể chuyện, dàn dựng. Người SA lẫn AS đều có thể thấy hợp, nhất là khi chữ thứ ba là E.
Ngành hợp với người SA: sáng tạo để phục vụ con người
Người SA hợp với nghề mà phần sáng tạo được dùng để học trò, khách hàng, người được hỗ trợ tốt lên. Giáo viên mầm non soạn bài hát cho lớp, giáo viên Ngữ văn dựng một tiết học bằng kịch, nhân viên công tác xã hội tổ chức buổi vẽ tranh cho trẻ em vùng khó khăn, chuyên viên đào tạo thiết kế khoá học sinh động cho nhân viên mới. Ở những vị trí này, sự sáng tạo không phải để khoe mà để kết nối.
Ngoài sư phạm, người SA còn có thể tìm hiểu giáo dục đặc biệt, thư viện và phát triển văn hoá đọc, tham vấn học đường, phát triển cộng đồng, quản lý văn hoá ở cơ sở. Một số hướng như trị liệu bằng nghệ thuật hay âm nhạc ở Việt Nam còn mới; người quan tâm thường đi qua tâm lý học hoặc công tác xã hội rồi học thêm chứng chỉ chuyên sâu.
Điều người SA cần chuẩn bị là sức bền cảm xúc. Nghề dạy học và hỗ trợ con người đòi hỏi kiên nhẫn trong thời gian dài, đôi khi không thấy kết quả ngay. Người SA có chữ thứ ba là C hoặc E thường giữ nhịp tốt hơn nhờ biết tổ chức công việc, lập kế hoạch dài hạn.
Ngành hợp với người AS: tác phẩm cần người đón nhận
Người AS hợp với nghề mà sản phẩm sáng tạo là trung tâm nhưng luôn hướng đến người đọc, người xem, người nghe. Biên tập viên, phóng viên, người viết nội dung, biên kịch, đạo diễn chương trình cho thiếu nhi, dịch giả văn học, người làm truyền thông cho tổ chức phi lợi nhuận đều là ví dụ. Họ cần thời gian riêng để làm ra tác phẩm, rồi cần được nghe phản hồi từ con người thật.
Ngành ngôn ngữ và văn học là chỗ nhiều người AS tìm đến, nhưng nên phân biệt rõ hai kiểu: học ngoại ngữ để giao tiếp, làm biên – phiên dịch, giảng dạy; và nghiên cứu ngôn ngữ, văn học như một ngành khoa học. Kiểu thứ hai cần thêm chữ I. Đọc khung chương trình sẽ thấy ngay trường thiên về hướng nào.
Người AS cũng nên chuẩn bị cho việc tác phẩm của mình bị sửa, bị cắt, bị chê. Nghề truyền thông và xuất bản làm việc theo đội, theo hạn chót, theo yêu cầu của người đặt hàng. Một bạn AS bền nghề là người giữ được giọng riêng mà vẫn lắng nghe được góp ý.
Những ngành ít được nghĩ tới nhưng hợp với SA và AS
Ngoài sư phạm và truyền thông, có một số ngành cần đúng sự kết hợp giữa thấu hiểu con người và khả năng biểu đạt, nhưng ít khi được học sinh nhắc tới khi chọn ngành.
- Thiết kế học liệu, thiết kế khoá học trực tuyến: biến kiến thức khô thành bài học sinh động cho người học thật; SA với chữ I hoặc C.
- Văn hoá học, quản lý di sản: kể lại câu chuyện của làng nghề, lễ hội, di tích cho cộng đồng; AS.
- Truyền thông sức khoẻ, truyền thông giáo dục: viết, làm video để người dân hiểu đúng thông tin; AS với chữ I.
- Ngôn ngữ ký hiệu, hỗ trợ giao tiếp cho người khuyết tật: cần kiên nhẫn, biểu cảm và lòng tôn trọng; SA.
- Biên tập sách thiếu nhi: vừa hiểu tâm lý trẻ vừa trau chuốt câu chữ, hình ảnh; AS.
- Điều phối hoạt động ngoại khoá, câu lạc bộ ở trường học: dựng hoạt động nghệ thuật, trải nghiệm cho học sinh; SA với chữ E.
- Công tác thanh thiếu niên, phát triển cộng đồng: tổ chức sân chơi lành mạnh, lớp kỹ năng cho tuổi mới lớn; SA.
Nhiều hướng trên không có ngành đào tạo mang đúng tên. Người ta thường đi vào qua sư phạm, tâm lý học, công tác xã hội, báo chí, văn hoá học, rồi chọn chuyên sâu bằng thực tập và khoá ngắn. Biết trước con đường này giúp bạn chọn ngành gốc phù hợp.
Thử ngành trước khi chọn: kế hoạch ba tháng cho người SA và AS
Cặp mã này có rất nhiều cách trải nghiệm thử ngay từ phổ thông. Kế hoạch dưới chia làm ba tháng, mỗi tháng một trải nghiệm, rồi một lần nhìn lại.
- Tháng thứ nhất: nhận dạy kèm hoặc kể chuyện cho một nhóm trẻ nhỏ mỗi tuần, ở nhà văn hoá khu dân cư, ở lớp học tình thương, hoặc trong họ hàng.
- Tháng thứ hai: làm một sản phẩm cho công chúng nhỏ, như một số bản tin lớp, một video ngắn giới thiệu trường, một buổi diễn văn nghệ, và lắng nghe phản hồi.
- Tháng thứ ba: phỏng vấn hai người làm nghề, một người thuộc khối giáo dục – xã hội, một người thuộc khối truyền thông – ngôn ngữ, hỏi họ một tuần làm việc gồm những gì.
- Cuối tháng thứ ba: viết ra trải nghiệm nào làm bạn muốn làm lại ngay, trải nghiệm nào làm bạn thở phào khi xong.
- Ghép kết quả đó với tổ hợp môn đang học để lọc ra ba đến năm ngành đáng đọc kỹ đề án.
Nếu bạn thấy vui nhất ở tháng thứ nhất, chữ S có lẽ dẫn đầu thật. Nếu tháng thứ hai là tháng bạn nhớ nhất, chữ A đang dẫn. Không có kết quả nào sai; đây chỉ là cách để quyết định dựa trên trải nghiệm thay vì cảm tính.
Tổ hợp môn và những điều nên tra kỹ
Phần lớn ngành của cặp SA, AS xét tổ hợp có Ngữ văn: C00 (Văn–Sử–Địa), D01 (Văn–Toán–Anh), D14 (Văn–Sử–Anh), D15 (Văn–Địa–Anh). Ngành ngôn ngữ nước ngoài thường nhân hệ số môn ngoại ngữ ở một số trường, và một số trường có tổ hợp với tiếng Pháp, tiếng Trung, tiếng Nhật thay cho tiếng Anh. Ngành sư phạm âm nhạc, mỹ thuật, mầm non thường có môn năng khiếu, thi theo quy định của trường.
Cách tính điểm, hệ số, việc quy đổi chứng chỉ ngoại ngữ, các điều kiện riêng của ngành sư phạm đều thay đổi theo năm và theo trường. Không có bảng chung nào thay thế được đề án tuyển sinh năm hiện hành do chính trường công bố. Hãy đọc từng mục, ghi chú lại, và hỏi trực tiếp bộ phận tuyển sinh khi chưa rõ.
Một ví dụ giả định cho thấy cách ghép: bạn Thảo có mã SAE, học tốt Văn và Anh, đang học tổ hợp có hai môn này. Ba hướng đáng xem là sư phạm tiếng Anh, du lịch văn hoá, quan hệ công chúng. Bạn lập bảng so tổ hợp từng trường dùng cho ba ngành, rồi mới đặt thứ tự nguyện vọng.
Câu hỏi thường gặp
Mã SA có phải chỉ hợp làm giáo viên không?
Không. Sư phạm là hướng phổ biến, nhưng người SA còn hợp tâm lý học, công tác xã hội, đào tạo trong doanh nghiệp, thư viện, du lịch văn hoá, phát triển cộng đồng. Điểm chung là dùng sự sáng tạo để giúp con người, chứ không bắt buộc phải đứng lớp.
Mã AS hướng nội có hợp ngành báo chí không?
Có thể. Báo chí có nhiều vị trí: phóng viên hiện trường cần năng lượng giao tiếp, còn biên tập, viết chuyên đề, dựng nội dung thì cần thời gian làm việc riêng nhiều hơn. Người AS hướng nội thường tìm được chỗ đứng ở mảng biên tập và sản xuất nội dung.
Ngành ngôn ngữ Anh hợp với SA hay AS hơn?
Tuỳ hướng bạn đi sau khi học. Nếu muốn dạy tiếng, làm du lịch, đào tạo, chữ S sẽ quan trọng hơn. Nếu muốn dịch thuật, biên tập, viết nội dung, chữ A sẽ quan trọng hơn. Nhiều chương trình cho chọn chuyên ngành hẹp từ năm hai, năm ba.
Mã SA, AS học khối A được không?
Được, nếu bạn học tốt các môn đó và ngành bạn chọn có xét tổ hợp A00, A01. Một số ngành như tâm lý học, quan hệ công chúng, du lịch ở một số trường xét cả tổ hợp khối A. Nhưng bạn nên kiểm tra mình có thật sự thích chương trình học hay chỉ chọn vì tổ hợp thuận tiện.
Làm sao biết em thích dạy học thật hay chỉ thích được chú ý?
Hãy thử kèm một em nhỏ học trong vài tháng, không có ai khen hay chấm điểm. Nếu bạn vẫn vui khi em ấy tiến bộ từng chút, đó là dấu hiệu của chữ S. Nếu bạn chủ yếu thích lúc được đứng trước nhiều người, chữ A hoặc E có thể đang dẫn.