Holland, MBTI và trắc nghiệm năng lực trả lời ba câu hỏi khác nhau: bạn thích loại việc gì, bạn thường suy nghĩ và hành xử ra sao, và bạn làm được gì đến mức nào. Vì đo ba thứ khác nhau, kết quả của chúng không thay thế được cho nhau. Một học sinh có thể thích vẽ, có tính cách hướng nội, và có khả năng không gian tốt, ba thông tin đó cùng đúng và cùng có ích.
Khi chọn ngành, học sinh thường gặp cả ba loại công cụ ở trường, trên mạng, trong các buổi tư vấn. Bài viết so sánh chúng, chỉ ra chỗ chúng chồng lên nhau, cách ghép kết quả thành một bức tranh, và nên ưu tiên công cụ nào khi thời gian có hạn.
Ba câu hỏi khác nhau
Câu hỏi của Holland là “mình bị cuốn hút bởi loại việc gì”. Nó hỏi bạn thích hay không thích những hoạt động, những nghề cụ thể, rồi xếp sở thích vào sáu nhóm. Kết quả cho bạn hướng tìm kiếm: những nhóm ngành có nhiều hoạt động bạn thích.
Câu hỏi của các công cụ tính cách như MBTI hay Big Five là “mình thường là người thế nào”: hướng về thế giới bên ngoài hay bên trong, ra quyết định dựa nhiều vào lý lẽ hay vào giá trị và cảm xúc, thích kế hoạch hay thích linh hoạt. Tính cách ảnh hưởng tới cách bạn làm việc trong bất kỳ ngành nào, nhiều hơn là quyết định bạn nên học ngành gì.
Câu hỏi của trắc nghiệm năng lực là “mình làm được gì, nhanh và chính xác đến đâu”. Có loại đo khả năng ngôn ngữ, tính toán, suy luận, không gian, tốc độ xử lý. Có loại đo năng khiếu chuyên biệt như âm nhạc, hội hoạ, vận động. Kết quả cho biết những gì bạn có lợi thế để học nhanh hơn. Cần nhớ năng lực đo được là năng lực ở thời điểm làm bài, chịu ảnh hưởng của luyện tập, sức khoẻ và tâm lý hôm đó, nên một lần làm chưa nói hết khả năng của bạn. Ba câu hỏi đều cần thiết, và một quyết định chọn ngành vững vàng thường dựa trên cả ba.
So sánh các loại công cụ hay gặp
Bảng dưới so các loại công cụ mà học sinh hay gặp khi tìm hiểu ngành. Bảng nói về loại công cụ nói chung, không nhận xét sản phẩm cụ thể nào.
| Công cụ | Đo cái gì | Kết quả dùng tốt để | Dễ bị dùng sai khi |
|---|---|---|---|
| Holland (RIASEC) | Sở thích với các loại hoạt động và nghề | Mở rộng và định hướng danh sách ngành cần tìm hiểu | Coi danh sách ngành gợi ý là bắt buộc |
| MBTI | Xu hướng ưa thích theo bốn cặp, ra mười sáu kiểu | Hiểu cách mình học, làm việc nhóm, giao tiếp | Dùng mười sáu kiểu để chọn hay loại ngành |
| Big Five | Năm chiều tính cách đo theo mức độ | Hiểu điểm mạnh, điểm cần lưu ý trong cách làm việc | Đọc điểm cao thấp như tốt xấu |
| Trắc nghiệm năng lực, năng khiếu | Khả năng làm những dạng bài cụ thể trong thời gian giới hạn | Biết mình có lợi thế ở dạng tư duy nào | Làm một lần lúc mệt rồi kết luận mình kém |
| Bài thi đánh giá năng lực trong tuyển sinh | Kiến thức và tư duy theo đề của đơn vị tổ chức | Xét tuyển vào các trường dùng kết quả này | Nhầm nó với trắc nghiệm hướng nghiệp |
Dòng cuối cần nói rõ: các kỳ thi đánh giá năng lực mà một số đại học tổ chức là bài thi để xét tuyển, có đề, có thang điểm, có lịch thi. Nó khác hẳn trắc nghiệm năng khiếu dùng trong tư vấn hướng nghiệp, dù tên gọi gần giống. Cách thi và cách dùng kết quả, bạn tra đề án tuyển sinh năm hiện hành của trường.
Holland và tính cách chồng lên nhau ở đâu
Sở thích và tính cách không độc lập hoàn toàn. Một số tổng hợp nghiên cứu về quan hệ giữa sáu nhóm Holland và năm chiều Big Five cho thấy vài mối liên hệ ở mức vừa phải: người cởi mở với trải nghiệm thường có sở thích Nghệ thuật và Nghiên cứu cao hơn; người hướng ngoại thường có sở thích Xã hội và Quản lý cao hơn. Những mối liên hệ khác yếu hơn và không ổn định giữa các nghiên cứu.
Điều đó có nghĩa là kết quả hai loại công cụ thường “nói chuyện” được với nhau, nhưng không trùng nhau. Một bạn hướng nội vẫn có thể có sở thích Xã hội rất cao: bạn ấy thích giúp người, chỉ là thích giúp từng người một, trong không gian yên tĩnh, thay vì đứng trước đám đông. Một bạn hướng ngoại vẫn có thể có sở thích Nghiên cứu nổi bật và thích bàn luận ý tưởng khoa học với nhóm.
Khi đọc chung hai kết quả, câu hỏi hay nhất không phải “hai cái có khớp không” mà là “tính cách của mình gợi ý mình sẽ theo đuổi sở thích này theo kiểu nào”. Ví dụ giả định: sở thích Quản lý cao cộng tính cách hướng nội có thể hợp với vai trò dẫn dắt bằng kế hoạch, chuyên môn và trao đổi nhóm nhỏ, hơn là vai trò cần giao tiếp với đám đông liên tục.
Sở thích và năng lực: hai thứ cần cùng có mặt
Thích mà chưa giỏi là chuyện bình thường. Sở thích thường đi trước năng lực: vì thích nên dành thời gian, vì dành thời gian nên giỏi dần. Một bạn thích nhóm Nghiên cứu nhưng điểm Toán chưa cao không có nghĩa phải bỏ hướng đó; cần xem khoảng cách có thu hẹp được trong thời gian còn lại không.
Giỏi mà không thích thì khó bền. Có những bạn học rất tốt một nhóm môn chỉ vì chăm chỉ và được khen, nhưng không thấy hứng thú. Chọn ngành chỉ dựa vào môn học tốt nhất có thể dẫn tới bốn năm học được nhưng thiếu động lực.
Năng lực cụ thể quyết định đường vào. Dù sở thích có rõ đến đâu, việc vào được ngành phụ thuộc vào điểm các môn trong tổ hợp xét tuyển hoặc năng khiếu đặc thù như vẽ, thanh nhạc, thể chất. Đây là chỗ trắc nghiệm năng lực và kết quả học tập thật lên tiếng, Holland không thay được.
Tính cách quyết định cách đi. Cùng một ngành, cùng một năng lực, người có tính cách khác nhau sẽ chọn những vị trí và cách làm việc khác nhau. Biết tính cách giúp bạn chọn mảng việc trong ngành, không phải chọn ngành.
Ghép kết quả các công cụ thành một bức tranh
Nếu bạn đã có kết quả của hai ba loại công cụ, đừng để chúng nằm rời rạc trong ba tờ giấy. Ghép lại theo trình tự sau:
- Viết mã Holland và hai ba nhóm sở thích nổi nhất kèm ví dụ đời thực.
- Viết vài nét tính cách nổi bật từ công cụ tính cách bạn đã làm, cũng kèm ví dụ.
- Viết những mảng bạn có lợi thế theo trắc nghiệm năng lực hoặc theo kết quả học tập ba năm gần nhất.
- Từ sở thích, lập danh sách nhóm ngành cần tìm hiểu.
- Dùng năng lực và tổ hợp môn để đánh dấu những ngành bạn có đường vào thực tế.
- Dùng tính cách để ghi chú với mỗi ngành: mảng việc nào trong ngành có vẻ hợp với cách làm việc của bạn.
- Mang bản ghép này đi nói chuyện với thầy cô, bố mẹ, sinh viên đang học ngành.
Bản ghép có giá trị hơn tổng ba tờ kết quả, vì nó buộc bạn giải thích bằng lời của mình và tự thấy chỗ nào còn thiếu thông tin.
Khi các công cụ cho kết quả có vẻ mâu thuẫn
Có lúc kết quả Holland nổi nhóm Nghệ thuật, công cụ tính cách cho thấy bạn rất thích kế hoạch và trật tự, còn trắc nghiệm năng lực cho thấy bạn mạnh về tính toán. Ba kết quả nghe như ba người khác nhau. Thực ra đây là chuyện rất thường, vì chúng đo ba thứ khác nhau. Mâu thuẫn bề ngoài thường là gợi ý về một hướng kết hợp chưa được nghĩ tới.
Ví dụ giả định trên có thể dẫn tới những mảng việc vừa cần thẩm mỹ, vừa cần chính xác và có quy trình: thiết kế có yếu tố kỹ thuật, kiến trúc, xử lý hình ảnh, trình bày dữ liệu. Không phải ngành nào trong số đó cũng hợp, nhưng chúng đáng được đưa vào danh sách tìm hiểu, điều mà mỗi công cụ riêng lẻ khó gợi ra.
Nếu sau khi suy nghĩ vẫn thấy mâu thuẫn thật, hãy ưu tiên kiểm chứng bằng trải nghiệm. Tham gia một hoạt động ngắn thuộc mỗi hướng, như một khoá học hè, một câu lạc bộ, một ngày theo chân người làm nghề, và quan sát cảm giác của mình. Trải nghiệm thật thường phân xử tốt hơn bất kỳ bài trắc nghiệm nào.
Nếu chỉ có thời gian cho một công cụ
Không phải học sinh nào cũng có thời gian và điều kiện làm đủ các loại trắc nghiệm. Vài gợi ý ưu tiên theo hoàn cảnh:
- Chưa biết mình thích gì, danh sách ngành trống trơn: làm Holland trước, vì nó cho hướng tìm kiếm nhanh nhất.
- Đã có vài ngành trong đầu nhưng chưa biết có theo nổi không: nhìn kỹ kết quả học tập các môn liên quan và tổ hợp xét tuyển trước, trắc nghiệm năng lực nếu có điều kiện.
- Đã chọn được nhóm ngành, phân vân giữa các hướng chuyên sâu: công cụ tính cách giúp bạn hình dung mảng việc hợp với cách làm việc của mình.
- Ngành có thi năng khiếu: tìm hiểu yêu cầu năng khiếu của trường và luyện thử sớm, không công cụ trắc nghiệm nào thay được việc này.
- Đang bị gia đình và bạn bè kéo về nhiều phía: Holland kèm một đoạn tự mô tả bằng lời của mình giúp cuộc nói chuyện trong nhà có điểm tựa.
Dù chọn công cụ nào, nhớ rằng mọi kết quả đều là gợi ý xu hướng. Quyết định cuối cùng là của bạn và gia đình, dựa trên nhiều nguồn thông tin hơn bất kỳ một bài trắc nghiệm nào.
Câu hỏi thường gặp
Holland và MBTI khác nhau ở điểm nào?
Holland đo sở thích với các loại hoạt động và nghề theo sáu nhóm RIASEC. MBTI phân loại xu hướng tính cách theo bốn cặp chữ. Holland giúp định hướng danh sách ngành, còn MBTI giúp hiểu cách bạn học, làm việc và giao tiếp.
Có nên chọn ngành chỉ dựa vào kết quả MBTI không?
Không nên. Tính cách ảnh hưởng tới cách bạn làm việc trong ngành nhiều hơn là quyết định ngành nào hợp. Chọn ngành cần thêm thông tin về sở thích, năng lực, tổ hợp môn và điều kiện gia đình.
Kỳ thi đánh giá năng lực có phải là trắc nghiệm hướng nghiệp không?
Không. Kỳ thi đánh giá năng lực do một số đại học tổ chức là bài thi dùng để xét tuyển, có đề và thang điểm riêng. Trắc nghiệm năng lực, năng khiếu trong hướng nghiệp là công cụ tự hiểu bản thân. Cách thi và cách dùng điểm, bạn tra đề án tuyển sinh năm hiện hành của trường.
Sở thích và năng lực cái nào quan trọng hơn khi chọn ngành?
Cả hai đều cần. Sở thích giúp bạn có động lực lâu dài, năng lực giúp bạn có đường vào và theo kịp chương trình. Một lựa chọn tốt thường là nơi hai thứ này gặp nhau đủ mức, cộng với điều kiện thực tế của gia đình.
Kết quả Holland và tính cách của em có vẻ ngược nhau, em nên tin cái nào?
Hai công cụ đo hai thứ khác nhau nên không cần chọn tin một bên. Hãy tìm hướng kết hợp mà cả hai kết quả cùng gợi ý, và kiểm chứng bằng những trải nghiệm ngắn như câu lạc bộ, khoá học hè hay một ngày quan sát người làm nghề.