Ngành báo chí và truyền thông hợp với người không chịu được câu hỏi bỏ lửng: thấy chuyện gì cũng muốn hỏi thêm, thích nói chuyện với người lạ, thích kể lại điều mình biết cho người khác hiểu, và chịu được nhịp làm việc theo hạn chót. Theo Holland, người học nhóm ngành này thường có Nghệ thuật (A), Xã hội (S), Quản lý (E) nổi bật; người làm báo điều tra, báo chí dữ liệu thường có thêm Nghiên cứu (I).
Tổ hợp hay được xét là C00 (Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý), D01 (Ngữ văn, Toán, Tiếng Anh), D14 (Ngữ văn, Lịch sử, Tiếng Anh), D15 (Ngữ văn, Địa lý, Tiếng Anh); một số trường xét thêm A01 hoặc có phần thi, phỏng vấn riêng. Mỗi trường quy định khác nhau, bạn tra đề án năm hiện hành.
Một khối ngành, ba hướng khác nhau
Báo chí, truyền thông đa phương tiện và quan hệ công chúng thường bị gọi chung là "truyền thông", nhưng ngày làm việc và người hợp khá khác nhau.
| Hướng | Làm gì là chính | Mã Holland hay gặp | Người hợp thường là |
|---|---|---|---|
| Báo chí | Tìm tin, phỏng vấn, kiểm chứng, viết và dựng tin bài cho công chúng | AIS, SAI, AES | Tò mò, độc lập, coi trọng sự thật hơn sự dễ chịu |
| Truyền thông đa phương tiện | Sản xuất nội dung bằng chữ, ảnh, âm thanh, video trên nhiều nền tảng | ARE, AER | Thích kỹ thuật dựng, quay, thiết kế, kể chuyện bằng hình |
| Quan hệ công chúng | Xây dựng và giữ quan hệ giữa tổ chức với báo chí, cộng đồng, khách hàng | ESA, SEA | Giỏi giao tiếp, thích tổ chức sự kiện, thuyết phục |
Khác biệt quan trọng nhất nằm ở câu hỏi "bạn đứng về phía ai". Người làm báo đứng về phía công chúng và sự thật, kể cả khi điều đó làm một tổ chức khó chịu. Người làm quan hệ công chúng đại diện cho tổ chức mình phục vụ, truyền đạt thông điệp của tổ chức một cách trung thực. Cả hai đều chính đáng, nhưng đòi hỏi tâm thế khác nhau. Một bạn thích bảo vệ quan điểm của nhóm mình sẽ thấy quan hệ công chúng dễ chịu hơn báo chí, và ngược lại.
Năm dấu hiệu của người hợp báo chí
Hỏi nhiều, và hỏi tiếp. Khi nghe một chuyện lạ, bạn không dừng ở "thế à" mà hỏi "ai nói, khi nào, sao biết". Câu hỏi thứ hai, thứ ba là nơi nghề báo bắt đầu.
Thích người lạ hơn sợ người lạ. Phỏng vấn một bác bán hàng, một cô công nhân, một người vừa trải qua chuyện buồn đòi hỏi sự cởi mở và tôn trọng. Người nhút nhát vẫn làm được nếu thật sự tò mò về người khác.
Viết được khi bị ép thời gian. Tin bài có hạn chót, đôi khi tính bằng giờ. Người chỉ viết được khi có cảm hứng, cần nhiều ngày để chỉnh một trang, sẽ thấy nhịp này rất căng.
Coi trọng kiểm chứng. Thấy khó chịu khi một tin chưa rõ nguồn được chia sẻ khắp nơi, có thói quen tìm nguồn gốc của một bức ảnh, một câu trích. Đây là phẩm chất cốt lõi, quan trọng hơn cả văn hay.
Chịu được bị phản đối. Một bài báo đúng có thể làm nhiều người không vui. Người cần được mọi người quý mến sẽ thấy phần này nặng nề.
Năm đầu học gì
Chương trình mỗi trường một khác, nhưng các học phần thường gặp ở năm đầu, năm hai của khối báo chí – truyền thông gồm:
- Cơ sở lý luận báo chí và truyền thông: báo chí là gì, chức năng, nguyên tắc nghề nghiệp, đạo đức nghề.
- Ngôn ngữ báo chí và kỹ năng viết: viết tin, phóng sự, phỏng vấn; cách viết rõ, ngắn, đúng.
- Môn nền xã hội: xã hội học, tâm lý học, lịch sử, kinh tế học đại cương — vì người làm báo phải hiểu xã hội mình đưa tin.
- Kỹ năng sản xuất: chụp ảnh, quay, dựng cơ bản, âm thanh; nhiều trường có phòng thực hành và sản phẩm chung của lớp.
- Pháp luật và đạo đức truyền thông: quyền riêng tư, bản quyền, trách nhiệm khi đưa tin.
- Ngoại ngữ: phục vụ đọc nguồn tin quốc tế và làm việc với đối tác.
Điều nhiều sinh viên bất ngờ là phần môn nền xã hội khá nặng ở năm đầu. Người chỉ muốn ra ngoài viết bài ngay thấy sốt ruột; nhưng chính những môn này giúp bài báo về sau có chiều sâu. Học sinh khối C00 thường thấy dễ chịu ở giai đoạn này nhờ quen đọc và viết dài, trong khi học sinh khối D có lợi thế ở phần ngoại ngữ và đọc nguồn tin nước ngoài.
Kỹ năng được coi trọng khi tin tức đi qua mạng xã hội
Kiểm chứng trước khi đăng. Khi ai cũng có thể đăng tin, giá trị của người làm báo nằm ở chỗ biết điều gì là thật. Sinh viên được rèn cách lần nguồn gốc ảnh, đối chiếu lời kể, nhận ra nội dung bị cắt ghép. Người có nhóm Nghiên cứu và Nghiệp vụ thường thích phần việc này hơn họ tưởng.
Kể một câu chuyện trên nhiều dạng. Cùng một sự kiện có thể thành bài viết, chuỗi ảnh, đoạn video ngắn, bản tin âm thanh. Người có nhóm Nghệ thuật kèm Thực tế, thích cả nội dung lẫn công cụ, hợp hướng truyền thông đa phương tiện.
Đọc được số liệu. Nhiều câu chuyện quan trọng nằm trong bảng số: ngân sách, khảo sát, thống kê dân số. Học sinh khối D01 hoặc A01 có nền Toán vững có lợi thế ở mảng báo chí dữ liệu, một mảng còn ít người theo.
Giữ chuẩn mực khi bị thúc nhanh. Áp lực đăng trước người khác rất lớn. Người hợp nghề là người chịu chậm vài giờ để chắc chắn, và hiểu trách nhiệm với nhân vật trong bài, nhất là trẻ em và người yếu thế.
Những ai dễ hụt hẫng khi chọn báo chí – truyền thông
Nhóm đông nhất là người chọn vì muốn xuất hiện trước ống kính. Dẫn chương trình, biên tập viên truyền hình chỉ là phần rất nhỏ của nghề, và ngay cả ở đó, phần lớn thời gian là chuẩn bị nội dung phía sau. Người kỳ vọng nổi tiếng nhanh thường hụt hẫng khi được giao những việc kiểm tra số liệu, gọi điện xác minh, ngồi dựng một đoạn phim nhiều giờ.
Nhóm thứ hai là người viết hay nhưng ngại tiếp xúc. Họ có thể rất giỏi Văn, nhưng nghề báo đòi lấy được thông tin từ người khác: gọi điện cho người chưa quen, kiên nhẫn chờ một cuộc hẹn, hỏi những câu khó. Người như vậy vẫn có chỗ ở biên tập, hiệu đính, viết chuyên đề, nhưng nên biết trước.
Nhóm thứ ba là người chọn vì nghĩ khối C nhẹ. Báo chí là ngành áp lực thời gian và áp lực trách nhiệm: một lỗi sai trong bài có thể ảnh hưởng thật đến một người thật. Cuối cùng là người thích chia sẻ quan điểm cá nhân mạnh mẽ trên mạng xã hội — đó là kỹ năng viết bình luận, khác với viết tin khách quan, và nghề báo đòi bạn tách hai việc đó ra rõ ràng.
Một tháng làm "phóng viên" ở trường để tự kiểm
Báo chí là ngành có thể thử khá trọn vẹn ngay ở phổ thông. Kế hoạch bốn tuần dưới đây giúp bạn có câu trả lời dựa trên trải nghiệm:
- Tuần 1: chọn một chuyện nhỏ ở trường hoặc khu phố (căng tin đổi giờ bán, một cô lao công làm ở trường lâu năm). Liệt kê mười câu hỏi bạn muốn biết.
- Tuần 2: phỏng vấn ít nhất ba người liên quan, xin phép trước khi ghi âm, ghi chép cẩn thận lời họ nói.
- Tuần 3: kiểm chứng ít nhất hai chi tiết bằng nguồn khác ngoài lời kể, rồi viết bài khoảng năm trăm chữ trong đúng hai ngày.
- Tuần 4: đưa bài cho thầy cô dạy Văn hoặc người phụ trách bản tin trường góp ý, sửa lại, và nếu được thì đăng ở bản tin nội bộ.
Sau một tháng, tự hỏi: phần nào làm bạn thấy sống động nhất — hỏi chuyện, kiểm chứng, viết, hay được người khác đọc? Nếu là hỏi chuyện và kiểm chứng, báo chí rất có thể hợp. Nếu là được đọc và được lan toả, quan hệ công chúng hoặc truyền thông đa phương tiện đáng xem thêm. Nếu bạn chỉ thích phần viết khi không bị ép thời gian, ngành văn học, ngôn ngữ hay biên tập xuất bản có thể gần hơn.
Khi mã Holland và mong muốn không khớp
Có bạn làm trắc nghiệm ra mã ICR nhưng vẫn muốn học báo chí. Không phải không có chỗ: báo chí dữ liệu, báo chí khoa học, kiểm chứng thông tin cần đúng những người thích phân tích, cẩn thận, ít cần lên tiếng trước đám đông. Bạn có thể tìm hiểu xem trường nhắm có học phần hay định hướng nào như vậy không.
Ngược lại, có bạn mã AES rất rõ nhưng không muốn học báo chí. Nhóm này còn hợp marketing, quản trị sự kiện, thiết kế, du lịch, sư phạm ngữ văn. Mã Holland không chỉ thẳng vào ngành, nó mở ra một vùng lựa chọn, và trải nghiệm thật như tháng làm phóng viên ở trên mới giúp bạn thu hẹp vùng đó.
Nếu gia đình lo ngại vì nghĩ báo chí bấp bênh, hãy mang sản phẩm thật ra nói chuyện: bài viết đã đăng, nhận xét của thầy cô, kế hoạch học ngoại ngữ đi kèm. Bằng chứng cụ thể thường thuyết phục hơn lời hứa "con sẽ cố".
Một điều nên nói rõ với gia đình: kỹ năng của người học báo chí — hỏi đúng câu, kiểm chứng, viết rõ, kể chuyện bằng nhiều dạng — được dùng ở rất nhiều nơi ngoài toà soạn, từ bộ phận truyền thông của doanh nghiệp, tổ chức phi lợi nhuận đến cơ quan giáo dục. Chọn ngành theo sở thích thật không có nghĩa là thu hẹp con đường; nó giúp bạn học bốn năm có động lực và ra trường với kỹ năng mình thật sự giỏi.
Câu hỏi thường gặp
Người ít nói có học báo chí được không?
Được, nếu bạn thật sự tò mò về người khác và chịu được việc chủ động liên hệ. Nhiều nhà báo giỏi là người trầm, nghe nhiều hơn nói. Những mảng như biên tập, báo chí dữ liệu, kiểm chứng thông tin cũng ít đòi hỏi xuất hiện trước đám đông.
Báo chí và quan hệ công chúng nên chọn ngành nào?
Nếu bạn muốn tìm ra và kể lại sự thật cho công chúng, kể cả khi điều đó làm ai đó khó chịu, báo chí hợp hơn. Nếu bạn thích đại diện cho một tổ chức, xây dựng quan hệ và tổ chức sự kiện, quan hệ công chúng hợp hơn. Hai ngành dùng chung nhiều kỹ năng nhưng tâm thế khác nhau.
Khối A có học báo chí được không?
Một số trường có xét tổ hợp có Toán như D01 hoặc A01 cho các ngành truyền thông. Người khối A có lợi thế ở báo chí dữ liệu, kinh tế, khoa học. Điều cần bù là kỹ năng viết dài và hiểu biết xã hội; hãy luyện viết thường xuyên từ lớp 11.
Học truyền thông đa phương tiện có cần biết quay dựng trước không?
Không bắt buộc, chương trình thường dạy từ cơ bản. Tuy vậy, tự thử quay và dựng một đoạn phim ngắn bằng điện thoại giúp bạn biết mình có thích phần kỹ thuật hay không. Ngành này cần cả kể chuyện lẫn chịu khó với công cụ.
Mã Holland nào hợp ngành báo chí?
Những mã có Nghệ thuật, Xã hội, Quản lý ở vị trí đầu như ASE, SAE, AES thường hợp. Người có Nghiên cứu mạnh hợp báo chí điều tra, dữ liệu, khoa học. Đây là gợi ý xu hướng, trải nghiệm viết và phỏng vấn thật sẽ rõ hơn.
Thích làm nội dung trên mạng xã hội có nên học báo chí?
Sở thích làm nội dung cho thấy bạn có nhóm Nghệ thuật và Quản lý. Nhưng báo chí đòi kiểm chứng, khách quan và đạo đức nghề nghiệp chặt chẽ hơn nội dung giải trí. Nếu bạn thích sản xuất nội dung sáng tạo, truyền thông đa phương tiện có thể gần hơn.