Nhóm ngành thiết kế và nghệ thuật hợp với người có nhóm Nghệ thuật (A) nổi trội theo Holland — thích tạo ra cái mới, nhạy với hình, màu, chất liệu — nhưng phải đi kèm một nhóm thứ hai phù hợp với từng ngành: Thực tế (R) cho nội thất, thời trang, kiến trúc; Quản lý (E) cho thiết kế thương mại, truyền thông; Nghiên cứu (I) cho kiến trúc, thiết kế trải nghiệm.
Nhiều ngành trong khối này xét bằng tổ hợp có bài thi năng khiếu: V00 (Toán, Vật lý, Vẽ hình hoạ mỹ thuật) và V01 (Toán, Ngữ văn, Vẽ hình hoạ mỹ thuật) hay gặp ở kiến trúc, nội thất; H00 (Ngữ văn và hai bài năng khiếu vẽ) hay gặp ở mỹ thuật, thiết kế đồ hoạ, thời trang. Một số trường xét thiết kế bằng tổ hợp văn hoá thông thường. Mỗi trường quy định riêng, nhất là về cách tổ chức thi năng khiếu.
Thích vẽ và hợp ngành thiết kế không phải là một
Gần như mọi học sinh muốn học thiết kế đều thích vẽ, nhưng thích vẽ chỉ là điểm xuất phát. Vẽ cho mình và thiết kế cho người khác là hai công việc khác nhau. Khi vẽ cho mình, bạn quyết định mọi thứ; khi thiết kế, bạn giải một bài toán do người khác đặt ra — một nhãn hàng cần nhận diện, một gia đình cần căn phòng hợp lối sống, một người cần chiếc áo vừa người và hợp ngân sách — rồi sửa theo góp ý nhiều lần.
Vì vậy người hợp thiết kế thường có thêm một chút nhóm Quản lý hoặc Xã hội: chịu lắng nghe, chịu bảo vệ ý tưởng bằng lý lẽ, chịu sửa mà không thấy bị xúc phạm. Người có nhóm A rất cao nhưng muốn tự do tuyệt đối thường hợp mỹ thuật, nhiếp ảnh nghệ thuật, minh hoạ cá nhân hơn là thiết kế dịch vụ.
Một phân biệt hữu ích khác: thiết kế không đồng nghĩa với dùng phần mềm. Phần mềm là công cụ, thay đổi theo năm; thứ được đào tạo ở đại học là nền thị giác — hình hoạ, bố cục, màu sắc, chữ, lịch sử nghệ thuật — và tư duy giải quyết vấn đề. Ai chỉ thích bấm phần mềm mà không chịu ngồi vẽ hình khối nhiều giờ thường hụt hẫng ở năm đầu.
Mỗi ngành trong khối, một kiểu người A khác nhau
Bảng dưới là xu hướng chung để bạn định hướng. Tổ hợp ghi là những tổ hợp hay gặp; cách xét, môn năng khiếu và hình thức thi bạn tra đề án từng trường.
| Ngành | Mã Holland hay gặp | Người hợp thường là | Tổ hợp hay gặp |
|---|---|---|---|
| Thiết kế đồ hoạ | AEI, AES | Thích hình ảnh truyền đạt thông điệp, chịu được góp ý của khách hàng | H00, có trường dùng tổ hợp văn hoá |
| Thiết kế nội thất | ARE, ARS | Nhạy với không gian, chất liệu, quan tâm người sẽ sống trong đó | H00, V00, V01 |
| Thiết kế thời trang | ARE | Thích chất liệu, phom dáng, khéo tay, quan tâm xu hướng | H00 hoặc tổ hợp có vẽ |
| Kiến trúc | AIR, IAR | Vừa có thẩm mỹ vừa chịu được tính toán kỹ thuật, học dài | V00, V01 |
| Hội hoạ, điêu khắc, đồ hoạ tạo hình | A, AI, AS | Cần không gian sáng tác riêng, kiên trì luyện tay nhiều năm | H00 và thi năng khiếu chuyên ngành |
| Âm nhạc, sân khấu, điện ảnh | AS, AE | Có năng khiếu đặc thù được rèn từ sớm | Thi năng khiếu riêng theo ngành |
Kiến trúc là ngành đặc biệt trong bảng: nó hay bị xếp cùng thiết kế nhưng chương trình có nhiều môn kỹ thuật như kết cấu, vật lý kiến trúc, và thời gian học thường dài hơn nhiều ngành khác. Người mã A thuần, không có I hoặc R, thường thấy kiến trúc nặng hơn mình nghĩ.
Năm đầu học gì: nhiều giờ vẽ tay hơn bạn nghĩ
Ở phần lớn chương trình thiết kế và mỹ thuật, năm đầu là năm của nền tảng thị giác. Sinh viên vẽ hình hoạ (tượng, khối, người mẫu), học bố cục, màu sắc, chữ và kiểu chữ, cơ sở tạo hình, lịch sử mỹ thuật, cùng các môn chung. Ngành kiến trúc thêm hình học hoạ hình, vẽ kỹ thuật, và sớm có đồ án thiết kế nhỏ. Thời gian ngồi xưởng vẽ có thể chiếm nhiều buổi trong tuần.
Giai đoạn này phân loại người học khá rõ. Người có nhóm Nghệ thuật kèm Thực tế, thích làm bằng tay, thường thấy vui. Người thích ý tưởng nhưng ngại luyện tay lặp lại lại thấy chán, vì vẽ một khối tượng thạch cao nhiều buổi liền không giống hình dung về thiết kế sáng tạo.
Từ năm hai, năm ba, các đồ án chuyên ngành tăng dần: bộ nhận diện thương hiệu, thiết kế căn hộ, bộ sưu tập thời trang. Đi kèm là phần mềm chuyên dụng và những buổi trình bày đồ án trước giảng viên. Bạn có thể xem khung chương trình đào tạo công khai của ngành để biết tỷ lệ giữa vẽ tay, đồ án và lý thuyết ở trường mình nhắm.
Thi năng khiếu: những điều nên biết sớm
Bài thi năng khiếu là chỗ học sinh ngành này hay chuẩn bị muộn nhất. Một vài nguyên tắc chung, còn chi tiết luôn theo đề án của trường:
- Thi năng khiếu đòi hỏi luyện có hệ thống, thường là vẽ hình hoạ (tượng, khối), bố cục màu, trang trí. Vẽ tự do đẹp chưa chắc làm tốt bài thi có yêu cầu kỹ thuật cụ thể.
- Thời gian luyện thường tính bằng tháng, nhiều học sinh bắt đầu từ lớp 11. Bắt đầu ở học kỳ hai lớp 12 là khá gấp.
- Một số trường tự tổ chức thi, một số chấp nhận kết quả năng khiếu từ trường khác; điều kiện, thời gian đăng ký và lịch thi mỗi nơi khác nhau.
- Môn văn hoá trong tổ hợp vẫn quan trọng: Toán, Vật lý với V00; Ngữ văn với H00. Đừng dồn hết sức cho năng khiếu mà bỏ quên môn này.
- Một số trường xét thiết kế không qua năng khiếu, nhưng chương trình học vẫn có hình hoạ, bố cục. Không thi vẽ không có nghĩa là không phải vẽ.
Một cách tự kiểm nhanh trước khi đăng ký lớp luyện thi: vẽ một khối hộp và một khối trụ đặt cạnh nhau dưới ánh đèn bàn, có bóng đổ, trong khoảng một giờ. Không cần đẹp. Điều đáng để ý là bạn có muốn vẽ lại lần thứ hai cho đúng hơn không. Người hợp khối này thường muốn vẽ lại; người không hợp thường thấy nhẹ nhõm khi xong.
Những người dễ vỡ mộng sau năm đầu
Người nghĩ ngành nghệ thuật "nhẹ" hơn. Thiết kế và kiến trúc có nhịp làm đồ án liên tục, nhiều đêm thức để hoàn thành bài, nhiều buổi chấm bài công khai trước lớp. Áp lực không nhỏ hơn các ngành khác, chỉ khác dạng.
Người không chịu được phê bình. Mỗi đồ án đều được nhận xét thẳng thắn, đôi khi gay gắt. Người coi tác phẩm là một phần con người mình và tổn thương mỗi lần bị góp ý sẽ thấy mệt mỏi kéo dài.
Người chỉ thích một phong cách duy nhất. Trường học yêu cầu thử nhiều phong cách, chất liệu, cách tiếp cận. Người chỉ muốn vẽ một kiểu quen tay sẽ thấy bị ép.
Người chọn vì gia đình nghĩ "học thiết kế có máy tính là làm được". Nền tay vẽ, bố cục và tư duy thị giác mới là trọng tâm; công cụ chỉ là phương tiện.
Người không quen với thời hạn. Thiết kế gắn với hạn nộp đồ án và về sau là hạn giao cho khách. Người quen chờ cảm hứng mới làm thường bị dồn việc đến phút cuối. Nhóm Nghiệp vụ ở mức vừa phải giúp bạn chia đồ án thành từng phần và giữ nhịp.
Tự kiểm bằng một danh mục bài vẽ nhỏ
Thay vì hỏi "em có năng khiếu không", hãy tự làm một danh mục mười bài trong hai tháng. Quá trình làm cho bạn biết nhiều hơn kết quả:
- Vẽ ba bài quan sát thật: một góc phòng, một người thân đang làm việc, một đồ vật trong bếp. Không chép ảnh.
- Làm hai bài theo "đề bài" do người khác đặt: chẳng hạn thiết kế nhãn cho lọ mứt của bà, sắp xếp lại góc học tập cho em nhỏ.
- Đưa hai bài đó cho người đặt đề nhận xét, rồi sửa theo góp ý. Ghi lại cảm giác khi bị góp ý.
- Thử một chất liệu bạn chưa từng dùng: màu nước, đất nặn, vải vụn, giấy cắt dán.
- Cuối hai tháng, bày mười bài ra, tự hỏi bài nào bạn thích làm nhất và vì sao.
Nếu bạn thích nhất những bài có đề do người khác đặt và chịu được vòng sửa, thiết kế là hướng hợp. Nếu bạn thích nhất bài quan sát tự do, mỹ thuật có thể gần hơn. Nếu bạn say mê nhất bài sắp xếp không gian, hãy xem nội thất và kiến trúc. Mang danh mục này đi hỏi một thầy cô dạy mỹ thuật hoặc người đang học ngành sẽ cho bạn nhận xét có căn cứ.
Khi gia đình lo lắng về ngành nghệ thuật
Khối nghệ thuật là khối mà nhiều phụ huynh e ngại nhất, thường vì lo con khó ổn định. Tranh luận chung chung về "có tương lai không" hiếm khi đi đến đâu. Cách nói chuyện hiệu quả hơn là đưa ra bằng chứng cụ thể: danh mục bài vẽ, nhận xét của thầy cô, kết quả trắc nghiệm Holland cho thấy nhóm Nghệ thuật nổi bật, và một kế hoạch rõ ràng cho việc luyện thi năng khiếu.
Bạn cũng có thể chỉ ra rằng trong khối này có những ngành gần với công việc phục vụ doanh nghiệp và đời sống hằng ngày như thiết kế đồ hoạ, nội thất, thời trang, nơi nhóm A kết hợp với nhóm E hoặc R. Những ngành đó vừa dùng sở thích sáng tạo vừa gắn với nhu cầu cụ thể của người khác.
Ngược lại, nếu chính bạn cũng chưa chắc, hãy coi lo lắng của gia đình là một câu hỏi đáng trả lời chứ không phải một rào cản. Hai tháng làm danh mục bài vẽ là cách tốt để cả bạn và gia đình cùng thấy điều thật.
Câu hỏi thường gặp
Không có năng khiếu vẽ từ nhỏ có học thiết kế được không?
Nhiều người bắt đầu luyện vẽ có hệ thống từ lớp 10, 11 và vẫn đỗ các ngành thiết kế. Thứ quan trọng là sự nhạy cảm thị giác và kiên trì luyện tập. Hãy thử học một khoá hình hoạ cơ bản để biết mình tiến bộ nhanh hay chậm.
Thiết kế đồ hoạ có cần thi năng khiếu không?
Tuỳ trường. Nhiều trường xét bằng tổ hợp có môn năng khiếu vẽ, một số trường xét bằng tổ hợp văn hoá thông thường. Dù cách nào, chương trình học vẫn có hình hoạ, bố cục, màu sắc. Bạn đọc đề án của trường mình nhắm.
Kiến trúc và thiết kế nội thất khác nhau thế nào về người hợp?
Kiến trúc bao quát cả công trình, gồm kết cấu, kỹ thuật và quy hoạch, hợp người có nhóm Nghiên cứu hoặc Thực tế cùng Nghệ thuật. Nội thất tập trung vào không gian bên trong, chất liệu và trải nghiệm sống, hợp người nhóm Nghệ thuật kèm Thực tế hoặc Xã hội.
Người mã Holland không có chữ A có nên học thiết kế?
Nên thận trọng. Nhóm Nghệ thuật phản ánh sở thích sáng tạo, vốn là cốt lõi của ngành. Nếu bạn vẫn muốn, hãy xem những vai trò cạnh thiết kế như quản lý sản xuất in ấn, quản lý dự án sáng tạo, hoặc các ngành kỹ thuật có yếu tố thẩm mỹ.
Học thiết kế có cần máy tính cấu hình cao ngay từ năm đầu?
Năm đầu ở nhiều chương trình thiên về vẽ tay và nền thị giác, nên chưa chắc cần ngay. Bạn hỏi trường hoặc sinh viên khoá trên về học phần nào bắt đầu dùng phần mềm để chuẩn bị đúng lúc.
Luyện thi năng khiếu nên bắt đầu khi nào?
Nhiều học sinh bắt đầu từ lớp 11 để có đủ thời gian luyện hình hoạ và bố cục. Bắt đầu sớm giúp bạn biết mình có hợp hay không trước khi phải chọn nguyện vọng, và để môn văn hoá không bị lơ là ở năm cuối.