Cách chọn môn lựa chọn lớp 10 chắc chắn hơn cả là đi ngược: bắt đầu từ hai, ba nhóm ngành bạn đang nghĩ tới, tìm các môn mà những nhóm ngành đó thường dùng để xét tuyển, rồi giữ lại những môn xuất hiện nhiều nhất. Môn nào chung cho cả ba hướng là môn "chốt", môn còn lại để dành cho sở thích hoặc làm đường lui.
Bài này đi qua từng bước của cách làm đó, kèm một bảng gợi ý nhóm ngành và môn thường cần, cùng ba ví dụ giả định. Nhóm ngành "thường xét" tổ hợp nào chỉ là nhận định phổ biến; mỗi trường quy định riêng trong đề án tuyển sinh năm hiện hành, và đề án mới là căn cứ cuối cùng.
Vì sao nên đi từ nhóm ngành ngược về môn học
Phần lớn học sinh lớp 9 chọn môn theo ba cách: chọn môn mình đang điểm cao, chọn giống bạn thân, hoặc chọn theo lời người lớn. Cả ba đều có lý, nhưng đều thiếu một mắt xích: môn đó sẽ đưa mình đi đâu sau lớp 12. Một bạn điểm Địa lí cao và chọn Địa lí là hợp lý, nhưng nếu bạn ấy đang nhắm ngành điều dưỡng thì Địa lí giúp rất ít khi xét tuyển.
Đi ngược từ nhóm ngành giải quyết đúng chỗ thiếu đó. Bạn không cần biết chắc ngành, chỉ cần biết hướng: thiên về máy móc, máy tính; thiên về sức khoẻ, sinh học; thiên về con người, xã hội; thiên về kinh doanh, số liệu; thiên về ngôn ngữ, văn hoá; hay thiên về hình ảnh, âm thanh. Mỗi hướng có một nhóm môn hay lặp lại trong tổ hợp xét tuyển.
Nếu bạn đã làm trắc nghiệm sở thích nghề Holland và có mã ba chữ, mã đó là một nguồn gợi ý tốt cho bước này. Ví dụ một bạn có nhóm Nghiên cứu và Thực tế nổi trội thường thấy mình trong các ngành kỹ thuật, khoa học; nhóm Xã hội và Nghệ thuật nổi trội thường nghiêng về giáo dục, truyền thông. Kết quả Holland là gợi ý xu hướng, không phán ngành đúng sai, nên chỉ dùng để mở danh sách, không dùng để gạch bỏ.
Bảng gợi ý: nhóm ngành và môn lựa chọn thường cần
Bảng dưới đây gom những môn lựa chọn hay xuất hiện trong tổ hợp xét tuyển của từng nhóm ngành, theo cách nhiều trường đang dùng. Đây là nhận định phổ biến để bạn bắt đầu; mỗi trường quy định riêng và có thể thay đổi theo năm.
| Nhóm ngành | Môn lựa chọn thường gặp trong tổ hợp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Kỹ thuật, xây dựng, cơ khí, điện | Vật lí, Hoá học; một số nơi có Tin học, Công nghệ | Vật lí thường là môn khó thay |
| Công nghệ thông tin, dữ liệu | Vật lí, Tin học; có nơi dùng Hoá học | Toán và Tiếng Anh là môn bắt buộc đi kèm phổ biến |
| Y, dược, điều dưỡng, xét nghiệm | Hoá học, Sinh học; có nơi dùng Vật lí | Hoá và Sinh thường phải giữ cả hai |
| Nông lâm, môi trường, công nghệ sinh học | Hoá học, Sinh học; có nơi dùng Công nghệ, Địa lí | Phạm vi tổ hợp khá rộng |
| Kinh tế, tài chính, quản trị | Vật lí hoặc Hoá học; Giáo dục kinh tế và pháp luật ở một số nơi | Nhiều trường xét tổ hợp chỉ cần Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh |
| Luật, báo chí, xã hội học, sư phạm xã hội | Địa lí, Giáo dục kinh tế và pháp luật | Lịch sử là môn bắt buộc nên luôn có sẵn |
| Ngôn ngữ, quan hệ quốc tế, du lịch | Địa lí, Giáo dục kinh tế và pháp luật | Ngoại ngữ là môn trọng tâm |
| Thiết kế, kiến trúc, nghệ thuật | Mĩ thuật, Âm nhạc tuỳ ngành; kiến trúc thường cần Vật lí | Thường có thi năng khiếu riêng |
Đọc bảng theo hàng ngang cho nhóm ngành của mình, rồi đọc dọc cột thứ hai để xem môn nào lặp lại giữa các hướng bạn đang cân nhắc. Môn lặp lại nhiều là ứng viên số một cho danh sách bốn môn.
Môn "chốt" và môn "mở cửa": cách xếp bốn chỗ
Hai môn chốt. Là những môn mà hướng ngành chính của bạn gần như không thể thiếu. Với hướng y dược là Hoá học và Sinh học; với hướng kỹ thuật là Vật lí và thường thêm Hoá học hoặc Tin học. Hai chỗ này nên được giữ chắc dù nhóm môn của trường có thế nào.
Một môn đỡ hướng thứ hai. Chọn môn phục vụ hướng dự phòng. Một bạn nhắm y dược nhưng cũng thích kinh tế có thể dùng chỗ thứ ba cho Vật lí hoặc Giáo dục kinh tế và pháp luật, tuỳ hướng thứ hai thiên về số hay về xã hội.
Một môn cho sức học và sở thích. Chỗ thứ tư dành cho môn bạn học thấy thoải mái, để ba năm không chỉ có môn nặng. Môn này cũng có thể trở thành môn thi tốt nghiệp nếu kết quả tốt hơn dự tính.
Đừng để bốn chỗ cùng chống một rủi ro. Bốn môn đều phục vụ một ngành duy nhất thì nếu đổi ý ở lớp 11, gần như phải làm lại từ đầu. Giữ ít nhất một chỗ cho hướng khác là cách mua bảo hiểm rẻ nhất.
Khi chưa biết mình thích ngành gì
Chưa biết thích gì ở tuổi 15 là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu chậm. Trong tình huống này, mục tiêu đổi từ "chọn đúng ngành" sang "giữ được nhiều cửa nhất mà vẫn học nổi". Cách làm thường thấy là chọn hai môn khoa học tự nhiên, một môn khoa học xã hội và một môn công nghệ hoặc nghệ thuật, để mỗi hướng lớn đều còn một lối vào.
Song song với việc học, lớp 10 là năm tốt để thử. Câu lạc bộ trong trường, ngày hội tư vấn tuyển sinh, buổi chia sẻ nghề của phụ huynh, công việc tình nguyện ngắn hạn là những lần thử rẻ. Mỗi lần thử, ghi lại vài dòng: việc gì làm thấy thời gian trôi nhanh, việc gì làm thấy mệt dù dễ. Sau vài tháng, danh sách này rõ ràng hơn mọi lời khuyên chung.
Một điều nên tránh là chờ tới lớp 12 mới bắt đầu nghĩ. Khi đó môn học đã cố định, thời gian thử không còn. Không cần quyết sớm, nhưng cần bắt đầu tìm hiểu sớm, để nếu cuối lớp 10 thấy cần đổi một môn thì vẫn còn kịp hỏi trường.
Cân thêm sức học thật, không chỉ sở thích
Bảng nhóm ngành chỉ trả lời câu "cần môn gì". Câu thứ hai là "mình học môn đó ba năm có ổn không". Một cách tự kiểm là nhìn lại kết quả và cảm giác ở lớp 8, lớp 9: môn nào điểm ổn định mà không phải học thêm quá nhiều, môn nào phải gồng rất nhiều mới giữ được điểm. Môn phải gồng không có nghĩa là bỏ, nhưng cần biết trước để chuẩn bị thời gian.
Ở cấp ba, Vật lí, Hoá học, Sinh học đều tăng độ trừu tượng và lượng bài tập so với môn Khoa học tự nhiên ở THCS. Tin học có lập trình, Giáo dục kinh tế và pháp luật có nhiều tình huống đòi lập luận. Hỏi giáo viên bộ môn ở trường cấp ba về những phần khó của năm đầu là cách nhanh để biết mình đang bước vào đâu.
Với phụ huynh, chỗ này cần sự tế nhị. Việc so sánh con với anh chị hay bạn bè ít khi giúp ích. Câu hỏi có ích hơn là: con thấy môn nào học mà vẫn muốn hỏi thêm, môn nào học xong chỉ muốn thoát. Câu trả lời của con là dữ liệu quý hơn bảng điểm.
Ba ví dụ giả định để thấy cách xếp bốn môn
Bạn A, nghiêng về máy tính và kinh tế. Hai hướng chung nhau Toán và Tiếng Anh ở phần bắt buộc. Bạn chọn Vật lí và Tin học làm môn chốt cho hướng công nghệ, Giáo dục kinh tế và pháp luật cho hướng kinh tế, còn chỗ cuối là Hoá học để giữ thêm các tổ hợp quen thuộc. Đây là ví dụ giả định, chưa xét nhóm môn trường A có mở hay không.
Bạn B, muốn học y nhưng chưa chắc. Hoá học và Sinh học là hai môn chốt. Bạn để Vật lí ở chỗ thứ ba vì một số ngành sức khoẻ và kỹ thuật y sinh dùng tổ hợp có Vật lí, và Địa lí ở chỗ thứ tư vì đó là môn bạn học nhẹ nhàng. Nếu đổi ý sang hướng môi trường, bộ môn này vẫn dùng được.
Bạn C, mạnh ngôn ngữ, thích kể chuyện. Bạn chọn Địa lí và Giáo dục kinh tế và pháp luật cho hướng báo chí, luật, du lịch, Mĩ thuật vì thích hình ảnh, và Tin học để giữ một cánh cửa sang truyền thông số. Lịch sử đã là môn bắt buộc nên tổ hợp C00 vẫn ghép được.
Điểm chung của ba ví dụ. Không ai chọn bốn môn cho một ngành duy nhất, và mỗi bạn đều biết môn nào không được nhường nếu nhóm môn của trường bắt phải đổi.
Sau học kỳ một: dấu hiệu bộ môn đã chọn đang hợp hay lệch
Chọn xong không có nghĩa là xong. Hết học kỳ một lớp 10 là lúc nên ngồi lại nhìn bộ môn của mình bằng dữ liệu thật thay vì dự đoán. Vài dấu hiệu đáng ghi nhận:
- Bạn chủ động đọc thêm, hỏi thêm ở một môn lựa chọn mà không ai nhắc: đó là tín hiệu sở thích thật, đáng giữ và có thể nâng thành môn chốt.
- Một môn chốt khiến bạn mất gấp đôi thời gian các môn khác mà kết quả vẫn chập chờn: chưa phải lý do bỏ, nhưng cần hỏi giáo viên cách học và tính thời gian ôn sớm.
- Hướng ngành ban đầu bắt đầu nhạt đi, còn một hướng khác rõ lên qua câu lạc bộ, hoạt động trải nghiệm: kiểm xem môn thứ ba, thứ tư có đỡ được hướng mới không.
- Bạn chọn một môn chỉ vì nghĩ là nhẹ, và giờ thấy nó không nhẹ, cũng không có ích cho hướng nào: đây là ứng viên để hỏi trường về khả năng đổi.
- Bạn không còn nhớ vì sao đã chọn một môn: mở lại tờ ghi lý do lúc đăng ký và đối chiếu.
Ghi những nhận xét này lại theo từng học kỳ. Tới cuối lớp 11, khi phải nghĩ tới môn thi tốt nghiệp và tổ hợp xét tuyển, bạn sẽ có một hồ sơ nhỏ về chính mình thay vì phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Muốn học công nghệ thông tin có bắt buộc phải chọn môn Tin học không?
Không bắt buộc ở mọi nơi. Nhiều trường vẫn xét ngành này bằng tổ hợp có Toán, Vật lí, Tiếng Anh hoặc Toán, Vật lí, Hoá học. Chọn Tin học giúp bạn có thêm tổ hợp ở những trường có dùng, và học trước nền tảng lập trình. Đọc đề án của trường mình nhắm để biết chắc.
Muốn vào ngành kinh tế thì nên chọn môn tự nhiên hay xã hội?
Ngành kinh tế ở nhiều trường nhận cả tổ hợp có Vật lí, Hoá học lẫn tổ hợp chỉ gồm Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh, và một số nơi dùng Giáo dục kinh tế và pháp luật. Vì vậy hướng kinh tế khá rộng cửa. Hãy chọn theo môn bạn học vững, rồi tra đề án để chắc tổ hợp mình ghép được có trong danh sách.
Chọn môn theo bạn thân có sao không?
Học cùng bạn thân giúp ba năm dễ chịu hơn, nhưng đó nên là yếu tố cuối cùng, sau ngành định hướng và sức học. Nếu hai bạn cùng hướng ngành thì càng tốt. Nếu khác hướng, chọn theo bạn có thể khiến bạn thiếu đúng môn mình cần lúc xét tuyển.
Có nên chọn môn nghệ thuật nếu định thi ngành thiết kế?
Mĩ thuật ở trường giúp duy trì thói quen vẽ và quan sát, có ích cho ngành thiết kế. Tuy vậy, nhiều trường xét ngành này bằng môn văn hoá kết hợp thi năng khiếu riêng, và phần năng khiếu thường đòi luyện thêm bên ngoài. Hỏi kỹ cách xét của ngành thiết kế mình nhắm trước khi quyết.
Đã chọn bốn môn rồi, có cần chọn thêm chuyên đề theo ngành không?
Nên chọn chuyên đề học tập của môn bạn định thi hoặc định xét tuyển, vì chuyên đề giúp học sâu phần ứng dụng và thực hành. Ví dụ bạn nhắm y dược thì chuyên đề Hoá học hoặc Sinh học hợp hơn chuyên đề môn mình không dùng. Danh sách cụm chuyên đề do trường đưa ra.
Phụ huynh và con không thống nhất được môn chọn thì làm sao?
Cách gỡ là cùng nhìn vào cùng một bảng: hai, ba nhóm ngành mỗi bên đang nghĩ, các môn mỗi nhóm cần, và môn con học thấy ổn. Thường sẽ có một bộ môn giữ được hướng của cả hai bên. Nếu vẫn bế tắc, nhờ giáo viên chủ nhiệm làm người trung gian lắng nghe.