PhuHop.comPhù Hợp
Tự đánh giá sở thích, năng lực, giá trị

Đi theo người làm nghề một ngày: cách học sinh xin quan sát công việc thật

Một ngày quan sát người đang làm nghề cho bạn hình dung thật về công việc. Cách tìm người, lời nhắn xin phép, nhìn gì hỏi gì và rút ra gì sau buổi.

Vietnamese teenage boy quietly watching a veterinarian examine a dog at a small clinic in Lâm Đồng, over-the-shoulder view, both faces turned away, soft window light

Đi theo người làm nghề một ngày, hay quan sát nghề, là việc bạn xin theo một người đang làm công việc bạn quan tâm trong một buổi hoặc một ngày để xem họ thật sự làm gì từ sáng tới chiều. Đây là cách gần nhất với việc thử làm nghề mà học sinh có thể làm được, và thường thay đổi hình dung của bạn nhiều hơn mọi bài viết.

Nhiều người nghĩ cần quen biết lớn mới làm được. Thực tế, người làm nghề ở quanh bạn nhiều hơn bạn tưởng: cô chú trong họ hàng, bố mẹ của bạn bè, anh chị cựu học sinh, người làm ở phòng khám, xưởng sửa xe, văn phòng gần nhà. Bài này hướng dẫn tìm người, lời nhắn xin phép, những điều cần quan sát và hỏi, cùng cách dùng việc làm thêm mùa hè như một lần thử nghề.

Vì sao quan sát một ngày làm việc lại hiệu quả

Hình dung của học sinh về nghề thường đến từ phim ảnh, mạng xã hội, hoặc lời kể ngắn của người lớn. Những nguồn đó hay cắt lấy khoảnh khắc nổi bật: bác sĩ cứu người, kiến trúc sư đứng trước toà nhà, lập trình viên làm việc ở quán cà phê đẹp. Phần lớn thời gian của nghề không nằm trong những khoảnh khắc đó.

Một ngày quan sát cho bạn thấy phần còn lại: bác sĩ dành bao nhiêu thời gian ghi hồ sơ, kiến trúc sư sửa bản vẽ bao nhiêu lần theo ý khách, lập trình viên họp nhóm và đọc lại mã của người khác thế nào. Nếu bạn vẫn thấy hứng thú sau khi nhìn thấy phần thường ngày đó, sở thích của bạn có cơ sở vững hơn nhiều.

Quan sát cũng giúp bạn kiểm tra các kết quả tự đánh giá trước đó. Bạn nghĩ mình hợp môi trường đông người, nhưng một ngày ở văn phòng mở ồn ào làm bạn mệt? Bạn nghĩ mình cần sự ổn định, nhưng lại thấy hào hứng khi thấy công việc mỗi giờ một khác? Những phát hiện này khó có được bằng cách khác.

Tìm người để đi theo

Bắt đầu từ vòng quen biết gần nhất rồi mở rộng dần. Bạn chỉ cần một hai người đồng ý là đủ cho mỗi nhóm ngành đang phân vân.

  • Họ hàng và người quen của gia đình. Hỏi bố mẹ xem trong họ hàng, đồng nghiệp, hàng xóm có ai làm nghề bạn quan tâm không. Đây là nguồn dễ nhận lời nhất.
  • Bố mẹ của bạn bè. Nhờ bạn bè hỏi giúp. Người lớn thường vui khi có học sinh muốn tìm hiểu nghề của mình.
  • Cựu học sinh của trường. Thầy cô chủ nhiệm hoặc đoàn trường thường giữ liên lạc với các anh chị đã ra trường.
  • Nơi làm việc nhỏ gần nhà. Phòng khám thú y, tiệm sửa điện tử, văn phòng kiến trúc nhỏ, tiệm bánh, phòng kế toán dịch vụ. Nơi nhỏ thường linh hoạt hơn nơi lớn khi nhận học sinh quan sát.
  • Chương trình của trường hoặc địa phương. Một số trường, đoàn thanh niên có chương trình trải nghiệm nghề nghiệp, tham quan doanh nghiệp. Hỏi thầy cô hướng nghiệp.

Với những nghề có quy định chặt về an toàn hoặc bảo mật như bệnh viện, nhà máy, cơ quan nhà nước, bạn có thể không được vào khu làm việc. Khi đó, xin một buổi trò chuyện ngoài giờ hoặc tham quan khu vực được phép cũng đã rất có ích.

Lời nhắn xin phép: ngắn, rõ, dễ nhận lời

Người làm nghề bận, nên lời nhắn của bạn cần cho họ biết ngay bạn là ai, muốn gì, mất bao nhiêu thời gian của họ. Gửi qua người giới thiệu nếu có, hoặc nhắn trực tiếp một cách lịch sự.

  1. Giới thiệu: "Cháu chào cô, cháu là Lan, học lớp 11, con của chú Hùng làm cùng cơ quan với cô."
  2. Lý do: "Cháu đang tìm hiểu ngành kế toán để chuẩn bị chọn ngành, và rất muốn biết một ngày làm việc thật của người làm nghề."
  3. Đề nghị cụ thể: "Cô có thể cho cháu đi theo quan sát một buổi sáng trong dịp nghỉ hè được không ạ? Cháu sẽ chỉ ngồi xem, không làm phiền công việc."
  4. Linh hoạt: "Nếu cô bận, cháu xin hai mươi phút trò chuyện qua điện thoại hoặc gặp ở đâu tiện cho cô cũng được ạ."
  5. Cảm ơn: "Cháu cảm ơn cô đã đọc tin nhắn, cô trả lời lúc nào tiện cũng được ạ."

Nếu sau một tuần chưa có trả lời, bạn có thể nhắn nhắc một lần nhẹ nhàng. Sau đó thì chuyển sang người khác, không nhắn liên tục.

Trong buổi quan sát: nhìn gì và hỏi gì

Mang theo một cuốn sổ nhỏ. Bạn ghi nhanh trong lúc quan sát nếu được phép, và để câu hỏi tới lúc người đó rảnh tay.

Điều cần chú ýCâu hỏi có thể dùngĐể biết gì về mình
Họ dành thời gian cho những loại việc nào"Trong một ngày, việc nào chiếm nhiều thời gian nhất?"Mình có chịu được phần việc chiếm nhiều giờ nhất không
Họ làm việc một mình hay với người"Cô làm việc với ai nhiều nhất trong tuần?"Mình hợp với mức giao tiếp đó không
Nhịp độ và áp lực"Lúc nào trong tháng là căng nhất?"Mình phản ứng với áp lực kiểu đó thế nào
Công cụ, thiết bị dùng hằng ngày"Người mới vào nghề phải học dùng những gì?"Mình có tò mò muốn học những thứ đó không
Điều họ thích và không thích"Điều cô thấy vui nhất và mệt nhất ở nghề này là gì?"Mặt trái của nghề có phải thứ mình chấp nhận được
Con đường của họ"Hồi cô bằng tuổi cháu, cô có nghĩ sẽ làm nghề này không?"Con đường vào nghề có nhiều ngả không

Đừng hỏi về thu nhập trong buổi đầu, vì câu đó dễ khiến người được hỏi ngại và cũng không phải điều bạn cần nhất lúc này. Điều bạn cần là hình dung về công việc hằng ngày.

Phép lịch sự và an toàn khi đi quan sát

Luôn có người lớn trong gia đình biết. Bố mẹ hoặc người giám hộ cần biết bạn đi đâu, gặp ai, mấy giờ về. Lần đầu nên có người lớn đưa đến hoặc người giới thiệu đi cùng.

Giữ bí mật nơi làm việc. Không chụp ảnh tài liệu, màn hình, khách hàng hay bệnh nhân. Không kể tên khách, chuyện riêng của nơi làm việc lên mạng xã hội. Đây là phép lịch sự cơ bản và cũng là nghĩa vụ của người làm nghề mà bạn đang theo.

Tuân theo chỉ dẫn an toàn. Ở xưởng, công trường, phòng thí nghiệm, bạn chỉ đứng ở chỗ được chỉ định, mang đồ bảo hộ nếu được yêu cầu và không tự ý chạm vào máy móc, hoá chất.

Đúng giờ và ăn mặc phù hợp. Hỏi trước nên mặc gì. Đến sớm vài phút, mang theo sổ, nước uống. Những điều nhỏ này cho thấy bạn nghiêm túc.

Cảm ơn sau buổi. Nhắn cảm ơn trong ngày, kể ngắn một điều bạn học được. Người làm nghề thường nhớ những bạn trẻ biết cảm ơn, và sẵn lòng giúp tiếp nếu bạn cần hỏi thêm sau này.

Việc làm thêm mùa hè như một lần thử nghề

Nếu không đi theo được ai, một công việc làm thêm mùa hè cũng là cách thử nghề, miễn là bạn chọn có chủ đích. Làm phục vụ ở quán ăn cho bạn trải nghiệm thật về dịch vụ khách hàng và làm việc theo ca; phụ bán hàng ở cửa hàng cho bạn thấy việc bán hàng, sắp xếp kho; phụ giúp ở lớp học hè cho các em nhỏ cho bạn cảm nhận về nghề dạy học.

Khi làm thêm, hãy quan sát cả những người làm lâu năm ở đó: họ làm gì mà bạn chưa được giao, họ đã học nghề ra sao, họ thấy công việc thế nào. Một mùa hè làm phục vụ có thể khiến bạn nhận ra mình thích phần sắp xếp vận hành quán hơn phần tiếp khách, và đó là gợi ý về nhóm ngành quản trị nhà hàng, khách sạn hay logistics.

Học sinh dưới mười tám tuổi là lao động chưa thành niên, có những quy định riêng về thời gian làm việc và loại công việc được làm theo Bộ luật Lao động. Bạn và gia đình nên tìm hiểu các quy định này, chọn nơi làm việc đàng hoàng, có người lớn biết, và không nhận công việc nặng nhọc, nguy hiểm hay làm đêm.

Rút ra gì sau trải nghiệm

Trong vòng một tuần sau buổi quan sát hoặc sau mùa làm thêm, bạn viết một trang trả lời những câu sau. Viết càng sớm càng giữ được chi tiết.

  • Ba việc người làm nghề đã làm trong ngày mà bạn thấy hứng thú.
  • Một hai việc bạn thấy nặng nề hoặc không muốn làm hằng ngày.
  • Môi trường làm việc có hợp với bạn không: ồn hay yên, đông hay vắng, nhanh hay chậm.
  • Điều bạn ngạc nhiên nhất, khác với hình dung trước đó.
  • Sau buổi này, nhóm ngành đó trong danh sách của bạn được nâng lên, giữ nguyên hay hạ xuống.

Nếu có thể, hãy đi quan sát hai người làm cùng một nghề ở hai nơi khác nhau. Cùng một nghề kế toán, một phòng kế toán công ty lớn và một văn phòng dịch vụ nhỏ cho hai trải nghiệm rất khác, và bạn có thể hợp với một bên hơn bên kia.

Khi không đi theo được: trò chuyện với người làm nghề

Không phải nghề nào cũng cho học sinh vào quan sát, và không phải lúc nào bạn cũng có thời gian đi cả ngày. Khi đó, một cuộc trò chuyện hai mươi đến ba mươi phút với người làm nghề, gặp trực tiếp hoặc gọi điện, vẫn cho bạn nhiều thông tin. Người ta thường gọi kiểu trò chuyện này là phỏng vấn thông tin: bạn hỏi để hiểu nghề, không hỏi xin việc hay xin lời khuyên chọn trường.

Để cuộc trò chuyện hiệu quả, bạn chuẩn bị năm đến sáu câu hỏi giống bảng ở trên, nhưng thêm những câu nhờ họ kể chuyện cụ thể: "cô kể giúp cháu một ngày làm việc gần đây nhất từ sáng đến tối", "lần gần nhất cô gặp việc khó là chuyện gì, cô xử lý thế nào". Câu chuyện cụ thể cho bạn hình dung rõ hơn câu trả lời chung về nghề.

Bạn nên trò chuyện với ba bốn người cùng nghề ở các nơi khác nhau để thấy phần giống và phần khác. Nếu điều gì đó lặp lại ở mọi người, nhiều khả năng nó là đặc điểm của nghề; nếu chỉ một người nhắc, có thể đó là đặc điểm của nơi họ làm. Cách so này giúp bạn không vội kết luận từ một trải nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Em không quen ai làm nghề em thích thì phải làm sao?

Hãy hỏi thầy cô hướng nghiệp, đoàn trường hoặc nhờ bố mẹ hỏi trong vòng quen biết rộng hơn. Nếu vẫn chưa có, bạn có thể bắt đầu bằng những nơi làm việc nhỏ gần nhà, hoặc xin trò chuyện với anh chị cựu học sinh đang học ngành đó ở đại học.

Người làm nghề từ chối thì có nên buồn không?

Không nên. Nhiều người từ chối vì quy định nơi làm việc hoặc vì quá bận, không phải vì không muốn giúp. Cảm ơn họ, hỏi xem họ có biết ai khác có thể giúp không, rồi tìm người tiếp theo. Một lời từ chối lịch sự đôi khi lại dẫn tới một người giới thiệu.

Một ngày quan sát có đủ để biết em hợp nghề đó không?

Một ngày chưa đủ để kết luận, nhưng đủ để xoá bỏ nhiều hình dung sai và cho bạn câu hỏi đúng hơn. Kết hợp với nhật ký sở thích, nhận xét của người khác và dự án nhỏ, nó trở thành một mảnh quan trọng trong bức tranh tự đánh giá.

Có nên đi làm thêm trong năm học lớp 12 không?

Lớp 12 thường nặng việc học và ôn thi, nên phần lớn học sinh chỉ nên làm thêm trong dịp hè hoặc nghỉ dài trước đó. Nếu gia đình cần bạn phụ giúp, hãy chọn việc có giờ giấc ổn định và nói chuyện với thầy cô để cân đối thời gian học.

Em có thể quan sát nghề qua video thay vì đi thật không?

Video về một ngày làm việc của người trong nghề là nguồn tham khảo tốt khi chưa có điều kiện đi thật, nhưng chúng thường đã được chọn lọc. Nếu xem video, hãy tìm nhiều người khác nhau và chú ý phần việc thường ngày thay vì những khoảnh khắc nổi bật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138