Thích là thứ khiến bạn tự quay lại với một việc dù không ai bắt; giỏi là thứ giúp bạn làm việc đó ra kết quả tốt hơn phần lớn những người cùng xuất phát. Hai thứ hay đi cùng nhau nhưng không phải lúc nào cũng trùng. Có bạn học Toán đều đặn được điểm cao mà chẳng thấy hứng thú; có bạn mê vẽ cả buổi tối nhưng bài vẽ chưa có gì nổi bật. Chọn ngành chỉ dựa vào một trong hai thường dẫn tới hụt hẫng sau một hai năm đại học.
Bài này giúp bạn tách hai thứ đó ra bằng dấu hiệu quan sát được, xếp mình vào một trong bốn trường hợp, rồi xem mỗi trường hợp nên làm gì tiếp. Đây là bước tự nhìn lại, không phải bài kiểm tra: không có điểm số, không có ai đứng trên ai, chỉ có thông tin để bạn ra quyết định tốt hơn.
Vì sao thích và giỏi hay bị nhầm vào nhau
Ở trường phổ thông, hai thứ này bị trộn từ rất sớm. Môn nào điểm cao thì được khen, được giao làm bài khó, được chọn vào đội tuyển; được khen thì vui, vui thì tưởng là thích. Ngược lại, môn nào lỡ có một năm học kém vì thầy cô đổi, vì ốm, vì mất gốc một chương, thì sinh ra cảm giác ngại, và cảm giác ngại đó dễ bị gọi nhầm là "không thích". Thực ra cái bạn thích có khi là lời khen, còn cái bạn ngại có khi chỉ là một lỗ hổng kiến thức sửa được.
Gia đình cũng góp phần làm nhòe ranh giới. Câu "con giỏi Hoá thì theo y" nghe hợp lý, nhưng nó nhảy cóc qua câu hỏi con có muốn ở trong bệnh viện hằng ngày hay không. Câu "con thích vẽ thì học thiết kế" cũng nhảy cóc, vì vẽ cho vui khác với vẽ theo yêu cầu của khách, sửa đi sửa lại tới hạn chót.
Lý do thứ ba nằm ở tuổi. Ở lớp 10, lớp 11 phần lớn học sinh mới tiếp xúc một số ít hoạt động, nên sở thích chưa kịp định hình rõ. Điều đó bình thường. Mục đích của việc tách thích và giỏi không phải để kết luận ngay, mà để biết mình còn thiếu thông tin ở vế nào và đi tìm thêm ở đúng chỗ.
Dấu hiệu nhận ra một sở thích thật
Bạn tự tìm đến nó khi rảnh. Không ai giao bài, không có điểm, vậy mà bạn vẫn đọc thêm, xem thêm, làm thêm. Đây là dấu hiệu mạnh nhất, vì nó tách được sở thích khỏi áp lực thành tích.
Bạn hỏi những câu không có trong đề. Người thích sinh học hay thắc mắc vì sao lá cây đổi màu, người thích kinh doanh hay để ý vì sao quán này đông còn quán bên cạnh vắng. Câu hỏi tự phát cho thấy đầu óc đang bị việc đó kéo đi.
Bạn chịu được phần nhàm của nó. Việc nào cũng có phần chán: tập đàn phải lặp gam, lập trình phải ngồi dò lỗi, viết báo phải sửa câu. Thích thật là khi phần chán đó không làm bạn bỏ cuộc.
Bạn quên giờ khi làm. Cảm giác ngẩng lên thấy đã hai tiếng trôi qua là tín hiệu đáng ghi lại. Nó không chứng minh gì một mình, nhưng lặp lại nhiều lần với cùng một loại việc thì đáng tin.
Sở thích vẫn còn khi không ai khen. Thử nhớ lại: nếu không ai xem, không ai thả tim, không ai chấm, bạn có còn làm không? Câu trả lời thật thà ở đây quan trọng hơn mọi bảng câu hỏi.
Sở thích có hướng, không chỉ là cảm giác. Thích "công nghệ" còn quá rộng. Thích tháo máy ra xem bên trong, thích viết lệnh cho máy làm theo, hay thích dùng ứng dụng mới là ba hướng rất khác nhau, dẫn về những nhóm ngành khác nhau.
Dấu hiệu nhận ra một năng lực thật
Năng lực dễ đo hơn sở thích một chút, nhưng điểm số trên lớp chỉ là một nguồn trong nhiều nguồn. Bạn nên gom bằng chứng từ nhiều phía trước khi kết luận mình giỏi hay chưa giỏi một mảng nào đó.
- Học nhanh hơn so với chính mình. Cùng một khoảng thời gian, chương nào bạn nắm được nhanh hơn các chương khác? So với chính bạn mới công bằng, vì so với bạn cùng lớp thì lẫn vào cả điều kiện học thêm, thời gian rảnh, sức khoẻ.
- Kết quả giữ được khi đề lạ. Làm tốt bài quen dạng là nhờ luyện; làm được bài lạ là nhờ hiểu. Hãy xem lại những lần gặp câu hỏi chưa từng thấy: mảng nào bạn vẫn tìm được đường đi?
- Người khác nhờ bạn việc đó. Bạn bè hay nhờ bạn sửa câu văn, chỉnh bố cục ảnh, giải thích bài, chia việc trong nhóm? Lời nhờ vả lặp lại là bằng chứng năng lực khá đáng tin.
- Sản phẩm cụ thể. Một bài viết được chọn đăng báo tường, một mô hình chạy được, một buổi sinh hoạt lớp bạn dẫn trơn tru. Thứ cầm nắm được nói rõ hơn cảm nhận.
- Tiến bộ khi được góp ý. Năng lực không chỉ là điểm xuất phát mà là tốc độ khá lên sau mỗi lần sửa. Ai sửa một lần là tiến rõ thì đang có nền tốt cho mảng đó.
Lưu ý: năng lực ở tuổi học sinh còn thay đổi nhiều. Một môn bạn thấy yếu ở lớp 10 hoàn toàn có thể khá lên khi đổi cách học. Vì vậy nên coi đây là ảnh chụp hiện tại, không phải bản án.
Bốn trường hợp và hướng xử lý
Khi đã có dấu hiệu ở cả hai vế, bạn đặt từng mảng mình quan tâm vào một trong bốn ô dưới đây. Một người thường có mảng nằm ở cả bốn ô, nên hãy làm bảng cho ba đến năm mảng, không chỉ một.
| Trường hợp | Nghĩa là gì | Nên làm gì tiếp |
|---|---|---|
| Thích và giỏi | Bạn tự tìm đến việc này và làm ra kết quả | Ứng viên hàng đầu để tìm hiểu ngành; kiểm thêm môi trường làm việc thực tế có hợp không |
| Thích nhưng chưa giỏi | Có hứng thú nhưng kết quả chưa nổi bật | Cho mình một khoảng thử có thời hạn, đo tiến bộ, xem khoảng cách có thu hẹp không |
| Giỏi nhưng không thích | Kết quả tốt nhưng làm vì nghĩa vụ | Dùng như công cụ hỗ trợ cho ngành khác, không nhất thiết chọn làm ngành chính |
| Chưa thích, chưa giỏi | Chưa có dấu hiệu nào | Không loại vội nếu chưa thật sự thử; nhưng không nên đặt làm lựa chọn chính |
Bảng này không cho đáp án cuối cùng, nó chỉ giúp bạn biết nên dành thời gian tìm hiểu cho mảng nào trước. Ô "thích và giỏi" thường ít mảng hơn bạn nghĩ, và đó là chuyện bình thường.
Giỏi mà không thích: bẫy của học sinh học đều các môn
Những bạn học khá đều thường gặp khó khăn chọn ngành nhiều hơn người ta tưởng. Vì môn nào cũng ổn nên mọi lựa chọn đều "được", và quyết định cuối cùng hay rơi vào ngành có điểm xét tuyển cao nhất mà mình với tới, như một cách tận dụng điểm. Chọn theo kiểu đó, bạn đang để con số quyết định thay cho mình.
Dấu hiệu của bẫy này khá rõ: bạn nói về ngành định chọn bằng điểm số và lời khen ("ngành này điểm cao", "ai cũng bảo hợp") chứ không bằng việc cụ thể sẽ làm hằng ngày. Thử mô tả một ngày làm việc của người làm nghề đó; nếu bạn không hình dung được hoặc hình dung ra mà thấy mệt, hãy dừng lại hỏi thêm.
Cách gỡ là quay về vế sở thích: trong những thứ bạn làm tốt, thứ nào bạn vẫn làm khi không có điểm? Một bạn giỏi cả Toán và Văn, nhưng lúc rảnh hay viết lách, có thể hợp với những ngành cần lập luận chặt bằng chữ hơn là ngành thuần tính toán. Năng lực dư ra ở môn kia không mất đi; nó thành lợi thế phụ trong ngành chính.
Thích mà chưa giỏi: thử có thời hạn trước khi quyết
Trường hợp này đáng được cho cơ hội, nhưng cơ hội cần có khung để không trôi mãi trong cảm giác "mình thích mà". Các bước dưới đây giúp bạn kiểm trong khoảng hai đến ba tháng.
- Viết ra cụ thể bạn thích phần nào của việc đó. "Thích vẽ" thành "thích vẽ nhân vật theo trí tưởng tượng", "thích máy tính" thành "thích làm trang web nhỏ cho câu lạc bộ".
- Chọn một kỹ năng nền đo được của phần đó: vẽ tỉ lệ cơ thể, viết một trang web tĩnh, giải bài toán đếm. Ghi lại mức hiện tại bằng một sản phẩm mẫu.
- Đặt lịch luyện đều, ví dụ ba buổi mỗi tuần, mỗi buổi khoảng bốn mươi phút. Ít nhưng đều có giá trị hơn một ngày cuối tuần dồn cả buổi.
- Sau mỗi tháng, làm lại sản phẩm mẫu và đặt cạnh bản đầu. Nhờ một người có chuyên môn nhìn hai bản và nói chỗ khác nhau.
- Hết hạn, tự hỏi hai câu: mình có tiến bộ thấy được không, và mình có còn muốn tiếp không. Có cả hai thì mảng này lên ô "thích và giỏi" ở mức đang hình thành.
Nếu sau ba tháng bạn tiến bộ chậm nhưng vẫn muốn làm, đó vẫn là thông tin quý: có thể đây là sở thích nên giữ làm hoạt động riêng, hoặc có thể bạn cần cách học khác chứ không phải bỏ.
Thích và giỏi trong mô hình sở thích nghề Holland
Mô hình Holland với sáu nhóm Thực tế, Nghiên cứu, Nghệ thuật, Xã hội, Quản lý, Nghiệp vụ được xây để đo sở thích, tức vế "thích". Nó hỏi bạn muốn làm loại hoạt động nào, ưa môi trường nào, chứ không đo bạn làm tốt tới đâu. Vì vậy một kết quả nghiêng mạnh về nhóm Nghệ thuật không có nghĩa bạn vẽ đẹp; nó chỉ nói bạn hay bị kéo về những việc tự do, sáng tạo, ít khuôn mẫu.
Khi đọc kết quả, bạn ghép nó với bảng bốn ô ở trên. Nhóm Holland nổi bật nhất mà trùng với mảng bạn đã có năng lực thì đó là vùng đáng tìm hiểu ngành kỹ nhất. Nhóm nổi bật mà năng lực còn mỏng thì là vùng để thử có thời hạn. Còn nhóm mà bạn có năng lực nhưng điểm sở thích thấp thì nên dè chừng khi định chọn làm ngành chính.
Một điểm nữa: kết quả Holland là gợi ý xu hướng, không phải phán quyết. Nó thay đổi theo trải nghiệm, nên bạn có thể làm lại sau một năm, nhất là khi đã thử thêm hoạt động mới.
Câu hỏi thường gặp
Nếu em thích một ngành mà điểm các môn liên quan chỉ trung bình thì có nên theo không?
Điểm trung bình ở phổ thông chưa nói hết năng lực, vì nó lẫn cả cách học và hoàn cảnh. Bạn nên thử có thời hạn như các bước trong bài, đồng thời tìm hiểu ngành đó ở đại học đòi hỏi môn nào nặng nhất. Nếu sau vài tháng bạn tiến bộ rõ, khả năng theo được là có thật.
Có nên chọn ngành theo môn mình giỏi nhất để chắc đỗ không?
Đỗ chỉ là bước đầu của bốn năm học và nhiều năm làm nghề. Chọn theo môn giỏi nhất an toàn ở khâu xét tuyển nhưng có thể khiến bạn chán ở khâu học. Hãy kiểm thêm vế sở thích: hình dung một ngày làm nghề đó và xem mình có muốn sống như vậy không.
Em thấy mình chẳng thích gì đặc biệt, vậy có sao không?
Rất nhiều học sinh lớp 10, 11 ở trạng thái này, và đó thường là do chưa có đủ trải nghiệm chứ không phải thiếu sở thích. Cách hiệu quả là mở rộng hoạt động có chủ đích: tham gia một câu lạc bộ mới, ghi nhật ký những việc làm trong ngày, để ý việc nào khiến mình quên giờ.
Sở thích có thay đổi sau khi vào đại học không?
Có, và thường theo hướng cụ thể hơn: từ "thích công nghệ" thành "thích làm phần giao diện" chẳng hạn. Vì vậy chọn nhóm ngành rộng một chút ở năm nhất, rồi đi sâu khi đã hiểu mình hơn, là cách giữ được đường lui mà vẫn có hướng.
Làm sao biết mình giỏi thật hay chỉ được dạy kỹ?
Hãy xem kết quả của bạn khi gặp đề lạ, khi tự học một phần không ai giảng, và khi giải thích lại cho bạn khác. Nếu ở cả ba tình huống bạn vẫn làm được, năng lực đó là của bạn chứ không chỉ nhờ luyện dạng.