Giá trị nghề nghiệp là những điều bạn muốn công việc mang lại cho cuộc sống của mình: sự ổn định, cơ hội sáng tạo, được giúp người khác, quyền tự quyết, thời gian cho gia đình, sự công nhận. Nó trả lời câu "làm nghề này để được gì", khác với sở thích (thích làm loại việc gì) và năng lực (làm tốt việc gì).
Nhiều người chọn đúng ngành theo sở thích và năng lực mà vài năm sau vẫn thấy không ổn, vì công việc lấy đi thứ họ coi trọng nhất. Bạn thích chăm sóc người và giỏi giao tiếp, nhưng nếu bạn cực kỳ cần giờ giấc cố định, thì một nghề phải trực đêm thường xuyên sẽ làm bạn mệt mỏi dù việc chính bạn yêu thích. Bài này giúp bạn gọi tên giá trị của mình, xếp thứ tự, và dùng nó để lọc ngành.
Giá trị nghề khác sở thích và năng lực ra sao
Khi nói về chọn ngành, người ta hay nhắc hai câu "em thích gì" và "em giỏi gì". Câu thứ ba ít được hỏi hơn: "em muốn cuộc sống của mình như thế nào khi đi làm". Đây là chỗ của giá trị nghề. Nhà tâm lý học hướng nghiệp Donald Super từng xây dựng bảng câu hỏi về giá trị công việc từ khoảng năm 1970, và từ đó các nhà tư vấn hướng nghiệp thường xem giá trị là một trong những yếu tố cần cân nhắc cùng sở thích và năng lực.
Sở thích nói về hoạt động, năng lực nói về kết quả, còn giá trị nói về phần thưởng. Hai người cùng thích lập trình, cùng giỏi lập trình vẫn có thể hợp hai môi trường rất khác: người coi trọng ổn định hợp với vị trí lâu dài trong một tổ chức lớn, người coi trọng tự chủ hợp với làm dự án độc lập hoặc nhóm khởi nghiệp nhỏ.
Giá trị cũng là thứ khó đổi nhất trong ba yếu tố. Sở thích có thể mở rộng khi trải nghiệm thêm, năng lực có thể rèn, còn những điều bạn coi trọng thường hình thành từ gia đình, tuổi thơ và những gì bạn đã chứng kiến. Vì vậy bỏ qua giá trị là bỏ qua lý do phổ biến khiến người ta chán nghề.
Mười hai giá trị nghề thường gặp
Bảng dưới liệt kê những giá trị người ta hay nhắc khi nói về công việc. Cột cuối là cái giá thường đi kèm, vì giá trị nào cũng có mặt trái mà bạn cần chấp nhận.
| Giá trị | Nghĩa là bạn muốn | Cái giá thường đi kèm |
|---|---|---|
| Ổn định | Công việc lâu dài, ít biến động, biết trước tương lai | Ít bất ngờ, thăng tiến có thể chậm |
| Sáng tạo | Được nghĩ ra cái mới, làm theo cách riêng | Áp lực ý tưởng, kết quả khó đoán |
| Giúp người | Thấy người khác khá lên nhờ việc mình làm | Dễ mệt mỏi cảm xúc |
| Tự chủ | Tự quyết cách làm, giờ làm | Tự chịu trách nhiệm, thiếu người đỡ |
| Thu nhập | Được trả tương xứng, có tích luỹ | Thường đi cùng áp lực và cạnh tranh |
| Công nhận | Được ghi nhận, có vị trí | Phụ thuộc đánh giá của người khác |
| Học hỏi | Liên tục gặp cái mới, tiến bộ chuyên môn | Phải cập nhật không ngừng |
| Cân bằng | Giờ giấc hợp lý, có thời gian riêng | Có thể phải bỏ qua cơ hội đòi hỏi tăng ca |
| Làm việc cùng người | Môi trường đông, gắn bó đồng nghiệp | Ít không gian yên tĩnh |
| An toàn | Môi trường ít rủi ro sức khoẻ, thân thể | Loại bớt một số nghề hiện trường |
| Gần gia đình | Làm việc ở quê hoặc gần nhà | Lựa chọn ngành và nơi làm hẹp hơn |
| Ý nghĩa xã hội | Việc mình làm đóng góp cho cộng đồng | Đôi khi đánh đổi với thu nhập hoặc thời gian |
Bạn có thể thêm giá trị riêng nếu bảng chưa có, ví dụ "được đi nhiều nơi" hay "làm việc với thiên nhiên". Quan trọng là mỗi giá trị được hiểu theo nghĩa của chính bạn, không phải theo nghĩa chung.
Chọn năm giá trị quan trọng nhất bằng cách loại dần
Hỏi "em coi trọng gì" thì câu trả lời thường là "tất cả". Cách loại dần buộc bạn chọn, và chính lúc phải chọn, giá trị thật mới lộ ra.
- Viết mười hai giá trị trong bảng, cộng các giá trị riêng nếu có, mỗi giá trị lên một mẩu giấy nhỏ.
- Chia thành ba chồng: rất quan trọng, khá quan trọng, ít quan trọng. Chồng "rất quan trọng" không được quá tám mẩu.
- Từ chồng "rất quan trọng", bỏ dần từng mẩu cho tới khi còn năm. Mỗi lần bỏ, tự hỏi: nếu công việc thiếu hẳn điều này nhưng có đủ bốn điều kia, mình có chịu được không?
- Xếp năm mẩu còn lại theo thứ tự. Nếu khó, so từng cặp: giữa ổn định và sáng tạo, nếu buộc phải chọn một, mình chọn gì?
- Viết ra một câu cho giá trị đứng đầu: vì sao nó quan trọng với mình, mình thấy nó ở đâu trong cuộc sống. Câu này giúp bạn phân biệt giá trị thật với giá trị nghe hay.
Làm lại bài này sau sáu tháng. Nếu thứ tự thay đổi lớn, có thể bạn đang ở giai đoạn nhiều biến động và nên chọn nhóm ngành rộng hơn để giữ khoảng điều chỉnh.
Những cặp giá trị hay giằng co nhau
Ổn định và tự chủ. Công việc ổn định thường có quy trình sẵn, ít chỗ cho bạn tự quyết. Người coi trọng cả hai cần tìm vị trí có chuyên môn sâu, nơi được tin tưởng tự làm trong một khung ổn định.
Thu nhập và cân bằng. Nhiều vị trí trả cao đi kèm giờ làm dài hoặc trách nhiệm lớn. Không có đáp án đúng; chỉ có thứ tự ưu tiên của bạn ở từng giai đoạn đời.
Giúp người và an toàn cảm xúc. Những nghề làm với người gặp khó khăn mang lại ý nghĩa lớn nhưng cũng hao tổn tinh thần. Người chọn hướng này nên biết trước và có cách tự chăm sóc.
Học hỏi và ổn định. Ngành thay đổi nhanh cho nhiều cơ hội học nhưng ít chắc chắn. Ngành ổn định thì ngược lại. Bạn cần biết mình chịu được bao nhiêu thay đổi mỗi năm.
Công nhận và làm việc yên lặng. Muốn được biết đến thường phải xuất hiện nhiều. Người ngại xuất hiện nhưng vẫn muốn được ghi nhận có thể tìm sự công nhận trong chuyên môn hẹp thay vì trước công chúng.
Giá trị của mình hay giá trị của gia đình
Khi làm bài loại dần, nhiều bạn nhận ra mình đặt "ổn định" lên đầu nhưng khi viết câu giải thích lại ra "vì bố mẹ muốn con có việc chắc chắn". Điều đó không sai, nhưng bạn cần biết đây là giá trị của gia đình mà bạn đang mang theo. Có những giá trị bạn sẽ giữ cả đời dù ban đầu đến từ bố mẹ; có những giá trị bạn sẽ bỏ khi đi làm vài năm.
Cách phân biệt đơn giản là tưởng tượng mình hai mươi lăm tuổi, đang sống một mình ở thành phố khác. Giá trị nào bạn vẫn giữ khi không có ai nhắc? Giá trị nào bạn cảm thấy nhẹ nhõm khi được bỏ? Câu trả lời không cần nói ra với ai, chỉ cần bạn biết.
Biết rõ đâu là giá trị của mình và đâu là của gia đình giúp những cuộc nói chuyện về chọn ngành bớt căng. Thay vì tranh luận ngành A hay ngành B, bạn nói được rằng "con hiểu bố mẹ coi trọng ổn định, con cũng coi trọng điều đó, nhưng con cần thêm chỗ để sáng tạo". Câu nói đó mở ra tìm kiếm chung thay vì đối đầu.
Dùng giá trị để lọc nhóm ngành
Sau khi có năm giá trị, bạn đem từng nhóm ngành trong danh sách ngắn ra hỏi những câu sau. Nhóm ngành nào trả lời được ít nhất ba trong năm giá trị đầu là nhóm đáng giữ lại.
- Người làm nghề này thường làm việc theo giờ cố định hay theo dự án, theo ca?
- Họ tự quyết cách làm tới đâu sau vài năm đi làm?
- Việc hằng ngày có gặp nhiều người không, hay chủ yếu làm một mình?
- Nghề này hay làm ở thành phố lớn, hay có ở khắp các tỉnh?
- Người làm nghề cần học thêm, cập nhật nhiều tới đâu?
- Sau một ngày làm việc, họ thường thấy việc mình làm có ích cho ai?
Một mẹo nhỏ: tô màu từng nhóm ngành theo số giá trị nó đáp ứng, xanh cho bốn đến năm, vàng cho ba, đỏ cho hai trở xuống. Nhóm màu đỏ chưa cần gạch ngay, nhưng hãy hỏi mình có sẵn sàng đánh đổi những giá trị bị thiếu hay không. Nếu câu trả lời là không, đó là tín hiệu nên tìm nhóm ngành khác gần với sở thích của bạn.
Để trả lời, bạn hỏi trực tiếp người đang làm nghề thay vì đoán. Một cuộc nói chuyện mười lăm phút với người làm nghề năm năm cho nhiều thông tin về giá trị hơn mọi bài giới thiệu ngành.
Ví dụ giả định: hai bạn cùng thích sinh học
Ví dụ giả định sau đây giúp thấy giá trị thay đổi lựa chọn thế nào. Hai bạn lớp 12 ở Quảng Ngãi cùng học tổ hợp B00, cùng thích sinh học và có kết quả tương đương. Bạn thứ nhất xếp năm giá trị là: giúp người, ổn định, gần gia đình, làm việc cùng người, học hỏi. Bạn thứ hai xếp: học hỏi, tự chủ, sáng tạo, ý nghĩa xã hội, cân bằng.
Với bạn thứ nhất, nhóm ngành điều dưỡng, kỹ thuật xét nghiệm, dược đáp ứng nhiều giá trị: làm với người, có ở khắp các tỉnh, công việc khá ổn định. Với bạn thứ hai, nhóm ngành công nghệ sinh học, khoa học môi trường, nghiên cứu nông nghiệp lại hợp hơn: nhiều chỗ để học và thử cái mới, có thể tự đề xuất hướng làm.
Hai bạn không ai đúng ai sai. Cùng sở thích, cùng tổ hợp môn, nhưng giá trị khác nhau dẫn tới hai danh sách ngành khác nhau. Nếu chỉ dựa vào sở thích và tổ hợp, cả hai có thể đã chọn cùng một ngành, và một trong hai người sẽ thấy hụt hẫng sau vài năm.
Câu hỏi thường gặp
Em muốn tất cả: ổn định, thu nhập tốt, sáng tạo, gần nhà. Có sai không?
Không sai, ai cũng muốn nhiều thứ. Nhưng hiếm công việc nào đáp ứng đủ mọi giá trị cùng lúc. Bài loại dần giúp bạn biết khi phải đánh đổi, mình giữ lại thứ gì. Biết trước điều này giúp bạn đỡ thất vọng khi đi làm.
Giá trị nghề có thay đổi theo tuổi không?
Có, nhất là sau những sự kiện lớn như đi làm lần đầu, lập gia đình, có con. Nhiều người trẻ đặt học hỏi lên đầu, vài năm sau lại coi trọng cân bằng hơn. Vì vậy nên chọn ngành có nhiều hướng đi bên trong để có chỗ điều chỉnh.
Có bài trắc nghiệm nào đo giá trị nghề không?
Có một số bảng câu hỏi về giá trị công việc được các nhà tư vấn hướng nghiệp sử dụng. Tuy vậy, cách loại dần bằng mẩu giấy trong bài cho kết quả khá tốt mà không cần công cụ, vì nó buộc bạn chọn thay vì đánh dấu tất cả.
Nếu giá trị của em khác hẳn mong muốn của bố mẹ thì sao?
Trước hết hãy hiểu vì sao bố mẹ coi trọng điều đó, thường là từ trải nghiệm của chính họ. Sau đó tìm nhóm ngành đáp ứng được giá trị đầu của bạn mà không đi ngược hẳn mong muốn của bố mẹ. Thường có nhiều lựa chọn ở vùng giao nhau hơn bạn nghĩ.
Làm sao biết một ngành đáp ứng giá trị nào nếu em chưa đi làm?
Hỏi trực tiếp người đang làm nghề về một ngày làm việc bình thường của họ, đọc mô tả công việc trong tin tuyển dụng, và nếu được thì đi theo họ một buổi. Ba nguồn này cho bạn hình dung khá sát về giờ giấc, mức tự chủ và môi trường.