Một số nhóm ngành ngoài điểm các môn văn hoá còn xét thêm năng khiếu (vẽ, hát, biểu diễn, thể chất) hoặc có yêu cầu sức khoẻ riêng, và những yêu cầu này cần được biết từ lớp 10 hoặc lớp 11 chứ không phải lúc nộp hồ sơ. Năng khiếu cần nhiều tháng luyện; yêu cầu sức khoẻ có khi loại bạn khỏi một ngành dù điểm cao.
Bài này đi qua những nhóm ngành thường có môn năng khiếu, cách tự kiểm năng khiếu một cách thực tế, những yêu cầu sức khoẻ hay gặp, và cách xử lý khi bạn có hạn chế. Quy định cụ thể về môn thi, hình thức thi và tiêu chuẩn sức khoẻ do từng trường công bố trong đề án tuyển sinh hằng năm, nên mọi điều trong bài là nguyên tắc chung để bạn biết cần tra gì.
Hai loại yêu cầu ít người để ý khi chọn ngành
Khi bàn chọn ngành, phần lớn học sinh và phụ huynh tập trung vào tổ hợp môn và mức điểm. Hai loại yêu cầu khác hay bị bỏ qua cho tới lúc muộn. Loại thứ nhất là môn năng khiếu: một bài thi riêng do trường tổ chức hoặc kết quả năng khiếu được trường chấp nhận, kết hợp với điểm văn hoá. Loại thứ hai là yêu cầu sức khoẻ: một số ngành và trường đặt tiêu chuẩn về thể lực, chiều cao, thị lực hay không mắc một số bệnh.
Cả hai đều có điểm chung là không bù được bằng điểm văn hoá. Bạn có thể đạt điểm Toán rất cao, nhưng nếu bài vẽ chưa đạt yêu cầu thì vẫn không vào được ngành kiến trúc ở những trường xét môn vẽ. Ngược lại, có bạn hát hay, đàn giỏi nhưng không biết sư phạm âm nhạc có thi riêng nên lỡ hạn đăng ký.
Vì vậy, khi tự đánh giá bản thân, ngoài sở thích, năng lực học tập và giá trị, bạn cần thêm một câu hỏi: ngành mình nhắm có điều kiện đặc thù nào không, và mình đã sẵn sàng với điều kiện đó chưa.
Nhóm ngành thường có xét năng khiếu
Bảng dưới là những nhóm ngành phổ biến có xét năng khiếu ở nhiều trường. Nội dung thi cụ thể, cách tính điểm và việc trường có tổ chức thi riêng hay nhận kết quả của trường khác đều khác nhau theo từng trường và từng năm.
| Nhóm ngành | Năng khiếu thường được xét | Nên bắt đầu chuẩn bị |
|---|---|---|
| Kiến trúc, quy hoạch | Vẽ mỹ thuật (hình hoạ, bố cục) | Từ lớp 10 hoặc đầu lớp 11 |
| Mỹ thuật, thiết kế đồ hoạ, thời trang, nội thất | Hình hoạ, trang trí màu, bố cục | Từ lớp 10 |
| Âm nhạc, sư phạm âm nhạc | Thanh nhạc, nhạc cụ, xướng âm, thẩm âm | Càng sớm càng tốt, thường nhiều năm |
| Sân khấu, điện ảnh | Diễn xuất, kịch bản, quay dựng tuỳ chuyên ngành | Từ lớp 10 hoặc lớp 11 |
| Giáo dục thể chất, huấn luyện thể thao | Thể lực, kỹ thuật môn thể thao | Luyện thường xuyên nhiều năm |
| Giáo dục mầm non | Đọc kể diễn cảm, hát và các nội dung năng khiếu khác | Từ lớp 11 |
Một số ngành khác như báo chí, ngôn ngữ, sư phạm ở vài trường cũng có thể có phần phỏng vấn hoặc bài luận riêng. Cách duy nhất để biết chắc là đọc đề án tuyển sinh của trường bạn nhắm, ngay khi trường công bố.
Tự kiểm năng khiếu một cách thực tế
Thích vẽ và vẽ được bài thi năng khiếu là hai chuyện khác nhau. Trước khi dồn sức ôn, bạn nên tự kiểm theo các bước sau, mất khoảng hai đến bốn tuần.
- Tìm hiểu yêu cầu bài thi năng khiếu của ngành bạn nhắm: thi trong bao lâu, vẽ gì hoặc biểu diễn gì, chấm theo tiêu chí nào. Thông tin này thường có trong đề án hoặc thông báo của trường.
- Làm thử một bài theo đúng thời gian và yêu cầu, không chỉnh sửa, không nhờ ai giúp.
- Nhờ một người có chuyên môn xem bài: thầy cô dạy mỹ thuật, âm nhạc, thể dục ở trường hoặc người dạy ở trung tâm năng khiếu. Hỏi họ thấy bạn đang ở đâu so với yêu cầu, cần luyện thêm những gì.
- Hỏi thêm: với thời gian còn lại, mức tiến bộ đó có khả thi không. Người có kinh nghiệm thường ước lượng được khá sát.
- Thử luyện một hai tuần theo lịch đều và làm lại bài thử. Quan sát cả tiến bộ lẫn cảm giác của bạn: bạn có muốn luyện tiếp hay thấy nặng nề?
Kết quả của bước này không phải lời phán bạn có năng khiếu hay không. Nó cho bạn biết khoảng cách giữa hiện tại và yêu cầu, và bạn có muốn bỏ công để thu hẹp khoảng cách đó hay không.
Yêu cầu sức khoẻ hay gặp ở một số ngành
Thể lực và chiều cao. Một số ngành thuộc khối an ninh, quân sự, hàng hải, hàng không, giáo dục thể chất có tiêu chuẩn về chiều cao, cân nặng, thể lực. Tiêu chuẩn cụ thể do cơ quan và trường quy định, công bố theo từng năm.
Thị lực và khả năng phân biệt màu. Một số ngành cần nhìn rõ hoặc phân biệt màu chính xác, chẳng hạn những công việc điều khiển phương tiện, làm việc với tín hiệu màu, hoặc một số ngành kỹ thuật và y sinh. Nếu bạn nghi mình nhìn màu không chuẩn, có thể nhờ bác sĩ mắt kiểm sắc giác trước khi chọn ngành.
Đứng lâu, làm việc ca kíp. Không phải lúc nào cũng có trong quy định tuyển sinh, nhưng là đặc điểm thực tế của nhiều nghề như y tế, nhà hàng khách sạn, sản xuất. Nếu bạn có vấn đề về cột sống hay khớp, nên hỏi bác sĩ trước khi chọn.
Tiếp xúc hoá chất, bụi, tiếng ồn. Một số ngành hoá, dệt nhuộm, xây dựng, cơ khí có môi trường đòi hỏi bảo hộ. Người bị hen suyễn hay dị ứng nặng nên tìm hiểu kỹ môi trường thực tế và hỏi ý kiến bác sĩ.
Làm ngoài trời, đi xa. Địa chất, môi trường, nông lâm, du lịch thường có thời gian thực địa dài. Nếu bạn say nắng, say xe nặng, hãy hỏi thêm về tỷ lệ thời gian làm hiện trường của nghề.
Ngành công an, quân đội: chỉ nên nắm nguyên tắc
Các trường thuộc khối công an và quân đội có quy trình tuyển sinh riêng, thường gồm sơ tuyển tại địa phương với các tiêu chuẩn về sức khoẻ, lý lịch, độ tuổi, rồi mới tới xét tuyển. Tiêu chuẩn có thể thay đổi giữa các năm và giữa các trường, nên không có cách nào biết chắc ngoài việc đọc thông báo tuyển sinh chính thức của cơ quan và trường.
Điều bạn nên làm sớm là tìm hiểu thời điểm sơ tuyển ở địa phương mình, vì nó thường diễn ra trước kỳ thi tốt nghiệp một khoảng khá xa. Bỏ lỡ sơ tuyển nghĩa là không thể xét tuyển năm đó dù điểm cao. Bạn cũng nên tự kiểm sức khoẻ cơ bản (thị lực, chiều cao, cân nặng) từ lớp 11 để biết mình có cần cải thiện gì không.
Trong khâu tự đánh giá, hãy hỏi thêm câu hỏi về giá trị và tính cách: bạn có thoải mái với môi trường kỷ luật cao, sống tập thể, tuân thủ mệnh lệnh không? Ngành này đòi hỏi những điều đó hằng ngày, không chỉ trong thời gian học.
Khi có hạn chế sức khoẻ: tìm vùng phù hợp trong cùng lĩnh vực
Phát hiện mình không đáp ứng một yêu cầu sức khoẻ có thể làm bạn hụt hẫng, nhất là khi đã ấp ủ ngành đó lâu. Nhưng một lĩnh vực thường có nhiều ngành và nhiều vị trí, và không phải vị trí nào cũng có cùng yêu cầu. Ví dụ giả định, một bạn yêu hàng không nhưng không đạt tiêu chuẩn sức khoẻ cho phi công vẫn có thể tìm hiểu các ngành kỹ thuật hàng không, khai thác cảng hàng không, quản lý dịch vụ hàng không, nơi yêu cầu sức khoẻ khác.
Cách làm là viết ra điều bạn thật sự thích trong lĩnh vực đó. Có phải là máy móc, là vận hành, là cảm giác được di chuyển, hay là môi trường quốc tế? Mỗi câu trả lời dẫn tới một nhóm vị trí khác nhau, và nhiều trong số đó không đòi điều kiện mà bạn thiếu.
Với hạn chế sức khoẻ, ý kiến của bác sĩ đang theo dõi bạn là quan trọng nhất. Bạn mang mô tả công việc cụ thể tới hỏi thay vì hỏi chung "em có làm được nghề này không". Bác sĩ sẽ cho lời khuyên chính xác hơn khi biết nghề đó làm gì hằng ngày.
Lịch chuẩn bị gợi ý từ lớp 10 đến lớp 12
Mốc dưới đây là gợi ý chung cho người nhắm một ngành có năng khiếu hoặc có yêu cầu sức khoẻ. Bạn điều chỉnh theo ngành cụ thể và lịch tuyển sinh của trường mình nhắm.
- Lớp 10, học kỳ một: liệt kê các ngành đang quan tâm, đánh dấu ngành nào có thi năng khiếu, ngành nào có tiêu chuẩn sức khoẻ. Đọc đề án tuyển sinh gần nhất của hai ba trường đào tạo ngành đó để hiểu hình thức.
- Lớp 10, học kỳ hai: làm bài thử năng khiếu đầu tiên, nhờ người có chuyên môn nhận xét. Nếu ngành có yêu cầu sức khoẻ, đi khám tổng quát và kiểm mắt để biết tình trạng hiện tại.
- Hè lên lớp 11: nếu quyết định theo, bắt đầu luyện năng khiếu đều đặn. Đây là khoảng thời gian rảnh nhất để đặt nền.
- Lớp 11: luyện song song với học văn hoá. Cuối năm làm lại bài thử để đo tiến bộ. Theo dõi thông báo sơ tuyển nếu nhắm khối công an, quân đội.
- Lớp 12, học kỳ một: đọc đề án năm hiện hành ngay khi trường công bố, xác nhận môn năng khiếu, lịch thi, nơi thi, tiêu chuẩn sức khoẻ. Đăng ký đúng hạn.
- Lớp 12, học kỳ hai: luyện đề năng khiếu theo đúng thời gian thi, giữ sức khoẻ ổn định, chuẩn bị phương án dự phòng không cần năng khiếu.
Lịch này nghe có vẻ dài, nhưng chính độ dài đó là lý do nên biết sớm. Người bắt đầu muộn vẫn có cơ hội, chỉ là phải luyện dồn hơn và cần phương án dự phòng chắc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Em chưa từng học vẽ, lớp 11 mới bắt đầu thì có kịp thi kiến trúc không?
Nhiều người bắt đầu từ lớp 11 vẫn kịp, nhưng tuỳ vào mức yêu cầu của trường và tốc độ tiến bộ của bạn. Hãy làm bài thử và nhờ người có chuyên môn đánh giá khoảng cách, rồi lên lịch luyện đều. Có phương án dự phòng không cần vẽ cũng là cách làm khôn ngoan.
Năng khiếu có phải bẩm sinh, không có thì luyện cũng vô ích?
Một phần là tố chất, nhưng phần lớn bài thi năng khiếu kiểm kỹ năng đã được luyện như hình hoạ, xướng âm, kỹ thuật thể thao. Luyện đúng cách trong đủ thời gian tạo ra khác biệt rõ. Điều quan trọng là bạn có muốn bỏ công luyện hay không.
Em bị mù màu nhẹ, có nên lo không?
Hãy nhờ bác sĩ mắt kiểm và xác định mức độ, rồi tra đề án tuyển sinh của các ngành bạn quan tâm để xem có yêu cầu về sắc giác không. Nhiều ngành không có yêu cầu này. Biết sớm giúp bạn chọn đúng thay vì lo lắng mơ hồ.
Có thể dùng kết quả thi năng khiếu của trường này để xét vào trường khác không?
Một số trường chấp nhận kết quả năng khiếu do trường khác tổ chức, một số chỉ dùng kết quả do mình tổ chức. Quy định này thay đổi theo năm, nên bạn cần đọc đề án của từng trường bạn định nộp và đối chiếu lịch thi để không bị trùng.
Nếu không đạt sơ tuyển công an thì có nên thi lại năm sau không?
Điều đó tuỳ vào lý do không đạt và việc lý do đó có cải thiện được không trong một năm. Bạn nên hỏi rõ cơ quan sơ tuyển, cân nhắc thời gian chờ, và cùng lúc tìm hiểu những ngành dân sự gần với mong muốn của mình để có thêm lựa chọn.