Ngành công nghệ thông tin hợp nhất với người thích ngồi lâu với một vấn đề cho tới khi hiểu vì sao nó chạy hay không chạy, chịu được cảm giác bế tắc nhiều giờ liền và thấy thoả mãn khi một hệ thống nhỏ vận hành đúng. Theo mô hình Holland, đó thường là người có nhóm Nghiên cứu (I) nổi trội, đi kèm Thực tế (R) hoặc Nghiệp vụ (C). Tổ hợp hay được dùng để xét là A00, A01, D01, D07, nhưng mỗi trường quy định riêng cho từng ngành.
Bài này không bàn chuyện ngành này "đang lên" hay thu nhập ra sao. Câu hỏi ở đây hẹp hơn và quan trọng hơn: bốn năm ngồi trước bài toán, dòng lệnh và lỗi máy báo có phải là bốn năm bạn chịu được, thậm chí thích thú không. Phần cuối có tám câu tự kiểm để bạn trả lời trung thực trước khi ghi nguyện vọng.
Ba nhóm Holland thường thấy ở người học công nghệ thông tin
Nghiên cứu (I) — thích hỏi "vì sao". Người nhóm này không dừng lại khi một đoạn chương trình chạy được; họ muốn biết nó chạy được nhờ đâu và lúc nào sẽ hỏng. Khoa học máy tính, trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu đòi hỏi kiểu tò mò này nhiều nhất, vì phần lớn thời gian là đọc, thử giả thuyết và loại trừ khả năng.
Thực tế (R) — thích làm ra thứ chạy được. Có những bạn không mê lý thuyết nhưng thích lắp ráp, tháo máy, cài đặt, nối mạng cho cả nhà. Nhóm này thường hợp kỹ thuật máy tính, mạng và hệ thống, an toàn thông tin ở phần vận hành, nơi kết quả nhìn thấy được và kiểm được bằng tay.
Nghiệp vụ (C) — thích trật tự và quy trình. Người thích sắp xếp, ghi chép cẩn thận, kiểm từng bước thường làm tốt kiểm thử phần mềm, quản trị cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin quản lý. Sự kiên nhẫn với chi tiết ở đây là lợi thế thật chứ không phải tính cách "khô khan".
Mã ba chữ hay gặp. IRC, IRE, ICR là những mã phổ biến ở người học ngành này. Nếu mã của bạn có I hoặc R ở hai vị trí đầu, ngành công nghệ thông tin đáng để tìm hiểu kỹ. Nếu mã của bạn là SAE, chưa chắc là không hợp, nhưng nên nhìn kỹ những nhánh gần con người hơn như thiết kế trải nghiệm người dùng hay phân tích nghiệp vụ.
Kết quả trắc nghiệm chỉ là gợi ý xu hướng. Holland đo sở thích, không đo năng lực. Một bạn mã ISA vẫn có thể học công nghệ thông tin rất tốt; điều cần xem là sở thích nào sẽ giữ bạn ở lại với môn học khi nó khó lên.
Tổ hợp môn thường được dùng để xét và ý nghĩa của từng tổ hợp
Nhóm ngành công nghệ thông tin ở đa số trường lấy Toán làm môn trụ. Bảng dưới là nhận định phổ biến, không phải quy định chung; mỗi trường công bố tổ hợp riêng cho từng mã ngành trong đề án tuyển sinh năm đó.
| Tổ hợp | Môn | Nói gì về người học |
|---|---|---|
| A00 | Toán, Vật lý, Hoá học | Quen tư duy định lượng, giải bài theo chuỗi suy luận; thuận lợi khi học kiến trúc máy tính, xử lý tín hiệu |
| A01 | Toán, Vật lý, Tiếng Anh | Có thêm tiếng Anh — lợi thế lớn vì tài liệu, thông báo lỗi và cộng đồng kỹ thuật phần lớn bằng tiếng Anh |
| D01 | Ngữ văn, Toán, Tiếng Anh | Thường được dùng cho các nhánh hệ thống thông tin, thương mại điện tử; người khối này viết và trình bày tốt |
| D07 | Toán, Hoá học, Tiếng Anh | Một số trường dùng cho khoa học dữ liệu, công nghệ thông tin; kết hợp tư duy định lượng và ngoại ngữ |
Điểm chung của bốn tổ hợp là Toán. Nếu điểm Toán của bạn ổn nhưng bạn ghét chính cái cảm giác giải một bài nhiều bước, hãy coi đó là tín hiệu cần xem lại, vì năm đầu đại học ngành này sẽ có nhiều toán hơn bạn nghĩ. Ngược lại, học sinh giỏi tiếng Anh mà Toán chỉ khá vẫn học được, miễn là chịu đầu tư lại Toán ngay từ học kỳ đầu. Với môn Tin học trong chương trình mới, cách các trường đưa vào tổ hợp còn thay đổi từng năm; bạn đọc đề án của trường mình nhắm thay vì nghe truyền miệng.
Năm nhất và năm hai thật sự học những gì
Nhiều bạn chọn ngành vì nghĩ vào là được làm ứng dụng, làm trang web ngay. Thực tế hai năm đầu ở phần lớn chương trình là nền móng, và chính nền móng làm nhiều người chùn bước:
- Toán cho tin học: giải tích, đại số tuyến tính, toán rời rạc (logic, tập hợp, đồ thị, tổ hợp), xác suất thống kê. Toán rời rạc là môn nhiều bạn thấy lạ nhất vì nó không giống toán phổ thông.
- Nhập môn lập trình: thường bằng một ngôn ngữ như C, C++ hoặc Python, tập trung vào biến, vòng lặp, hàm, cách chia bài toán thành bước nhỏ.
- Cấu trúc dữ liệu và giải thuật: danh sách, ngăn xếp, cây, đồ thị, sắp xếp, tìm kiếm, cách ước lượng một thuật toán chạy nhanh hay chậm. Đây là môn phân loại rõ nhất giữa người thích ngành và người chỉ thích ý tưởng về ngành.
- Kiến trúc máy tính và hệ điều hành: máy tính làm việc ở tầng thấp ra sao, bộ nhớ, tiến trình, tệp tin.
- Cơ sở dữ liệu và mạng máy tính: cách lưu, truy vấn dữ liệu và cách các máy nói chuyện với nhau.
- Tiếng Anh chuyên ngành và môn đại cương: chiếm một phần thời gian đáng kể, nhất là năm đầu.
Danh sách này thay đổi theo trường và theo chương trình; bạn xem khung chương trình đào tạo đăng công khai của ngành mình nhắm để biết thứ tự môn cụ thể. Điều đáng rút ra là: ai chịu được hai năm nền này mà không mất hứng thì phần lớn sẽ đi tiếp được.
Những ai dễ hụt hẫng khi vào ngành
Nhóm thứ nhất là người chọn vì thích dùng máy tính chứ không thích hiểu máy tính. Dùng điện thoại giỏi, chơi trên máy nhiều giờ, cài phần mềm nhanh là kỹ năng của người dùng; ngành học lại đòi bạn đứng ở phía người làm ra, nơi mỗi chức năng nhỏ là hàng trăm quyết định và hàng chục lỗi phải tự dò. Nhiều sinh viên năm nhất nói điều làm họ bất ngờ nhất là thời gian dành cho việc sửa lỗi nhiều hơn hẳn thời gian viết mới.
Nhóm thứ hai là người cần thấy kết quả nhanh. Lập trình có những buổi tối bạn ngồi ba tiếng chỉ để phát hiện mình gõ sai một ký tự. Người mã Holland nghiêng về Quản lý (E) hoặc Xã hội (S) mạnh, ít I, thường thấy những buổi như vậy rất nặng nề vì thiếu người để nói chuyện và thiếu cảm giác tiến triển.
Nhóm thứ ba là người chọn theo phong trào, vì bạn bè cùng lớp đăng ký hoặc vì nghe nói ngành có nhiều cơ hội. Không có gì sai khi cân nhắc cơ hội, nhưng nếu đó là lý do duy nhất, đến học kỳ ba bạn sẽ khó tìm được động lực để vượt môn giải thuật. Cuối cùng là người ngại tiếng Anh: không cần giỏi ngay, nhưng phải chấp nhận đọc tài liệu tiếng Anh mỗi ngày.
Những người không giống "dân công nghệ" mà vẫn hợp
Người mê sắp xếp và quy trình. Một bạn nữ thích lập thời gian biểu, ghi sổ chi tiêu gọn gàng, ghét sai sót có thể rất hợp với kiểm thử phần mềm hay phân tích nghiệp vụ. Ở đó sự cẩn thận quan trọng hơn khả năng viết mã thật nhanh.
Người thích vẽ và quan sát con người. Nhóm Nghệ thuật (A) kết hợp Nghiên cứu (I) có thể đi theo hướng thiết kế giao diện, trải nghiệm người dùng, đồ hoạ máy tính. Một số trường đặt các hướng này trong ngành công nghệ thông tin, số khác đặt ở ngành thiết kế; đọc kỹ tên chuyên ngành.
Người thích giải thích cho người khác. Mã có S cao vẫn có chỗ trong các vai trò đào tạo người dùng, hỗ trợ kỹ thuật, quản lý dự án phần mềm, nơi bạn là cầu nối giữa người làm kỹ thuật và người dùng. Những vai trò này vẫn cần nền kỹ thuật vững để hiểu đúng điều mình truyền đạt.
Người học khối D, không chuyên Lý. Nhiều sinh viên giỏi ngành này đến từ D01; lợi thế tiếng Anh giúp họ đọc tài liệu sớm. Phần cần bù là Toán, và bù được nếu bắt đầu sớm.
Tám câu tự kiểm trước khi ghi nguyện vọng
Bạn trả lời bằng ví dụ cụ thể, không trả lời "có lẽ". Câu nào trả lời bằng một việc đã làm thật thì câu đó đáng tin hơn mọi kết quả trắc nghiệm.
- Lần gần nhất bạn ngồi với một bài khó hơn một tiếng mà không bỏ cuộc là khi nào, bài gì?
- Bạn từng tự tìm hiểu vì sao một thiết bị, một phần mềm hỏng chưa, kể cả khi không ai nhờ?
- Khi đọc một đoạn hướng dẫn kỹ thuật dài, bạn đọc hết hay bỏ ngang sau vài dòng?
- Bạn đã thử viết một chương trình nhỏ, dù chỉ theo hướng dẫn miễn phí trên mạng, chưa? Cảm giác lúc chạy được là gì?
- Bạn thấy dễ chịu hay bứt rứt khi làm việc một mình nhiều giờ liền?
- Môn Toán của bạn yếu ở phần nào, và bạn có sẵn lòng học lại phần đó ở năm nhất không?
- Bạn có đọc được một đoạn tiếng Anh kỹ thuật ngắn với sự trợ giúp của từ điển không?
- Nếu bỏ đi chuyện "ngành có nhiều cơ hội", bạn còn lý do nào để chọn nó?
Nếu năm câu trở lên bạn trả lời được bằng một việc thật, công nghệ thông tin là lựa chọn có cơ sở. Nếu đa số là "chưa thử", trước kỳ đăng ký bạn còn thời gian để thử: một khoá lập trình nhập môn miễn phí, một câu lạc bộ tin học ở trường, một dự án nhỏ như tự làm trang ghi chép điểm cho lớp.
Khi kết quả Holland và cảm giác của bạn không khớp
Có bạn làm trắc nghiệm ra mã SEA nhưng vẫn rất muốn học công nghệ thông tin. Điều đó không có nghĩa là bạn chọn sai. Mô hình Holland mô tả xu hướng sở thích ở thời điểm bạn làm bài, và sở thích ở tuổi mười sáu, mười bảy còn đang hình thành. Câu hỏi hữu ích hơn là: phần nào của ngành kéo bạn? Nếu là cảm giác tạo ra sản phẩm phục vụ nhiều người, có thể bạn hợp vai trò sản phẩm hoặc dự án hơn vai trò thuần kỹ thuật.
Ngược lại, có bạn ra mã IRC rõ ràng nhưng không hề muốn học ngành này. Nhóm Nghiên cứu và Thực tế còn hợp với rất nhiều ngành khác: kỹ thuật cơ khí, điện, vật lý, hoá học, nông nghiệp công nghệ cao, y sinh. Mã Holland mở ra một vùng ngành, không chỉ thẳng vào một ngành.
Cách làm tốt nhất là ghép ba nguồn: kết quả trắc nghiệm, những việc bạn đã làm thật (xem lại danh sách tám câu), và nhận xét của một thầy cô dạy Toán hoặc Tin đã quan sát bạn ít nhất một năm. Khi ba nguồn chỉ cùng một hướng, bạn có thể yên tâm hơn. Khi chúng lệch nhau, đó là lúc nên thử trải nghiệm thật trước khi quyết.
Câu hỏi thường gặp
Con gái có hợp học công nghệ thông tin không?
Giới tính không quyết định sự phù hợp. Điều quyết định là sở thích với việc giải vấn đề, sự kiên nhẫn và nền Toán. Nhiều mảng như kiểm thử, phân tích dữ liệu, thiết kế trải nghiệm hay quản trị hệ thống cần chính sự cẩn thận và khả năng giao tiếp mà nhiều bạn nữ có sẵn.
Chưa từng lập trình thì có nên chọn ngành này?
Phần lớn chương trình dạy lập trình từ đầu, nên chưa biết không phải rào cản. Tuy vậy, thử trước vài tuần với một khoá nhập môn miễn phí giúp bạn biết mình có thích cảm giác dò lỗi hay không. Đó là thông tin quý hơn mọi lời khuyên.
Học khối D01 vào công nghệ thông tin có bị thiệt không?
Không thiệt về khả năng học, nhưng thường phải bù phần Toán và tư duy định lượng ở năm đầu. Lợi thế tiếng Anh giúp bạn đọc tài liệu và học thêm dễ hơn. Trước khi đăng ký, kiểm tra trường có dùng D01 cho đúng mã ngành mình muốn không.
Mã Holland bao nhiêu thì nên học công nghệ thông tin?
Không có mã nào bắt buộc. Những mã có Nghiên cứu hoặc Thực tế ở hai vị trí đầu thường hợp nhất, nhưng đó là gợi ý xu hướng. Người có mã khác vẫn tìm được nhánh phù hợp trong ngành nếu biết mình thích phần nào của công việc.
Khoa học máy tính, kỹ thuật phần mềm và hệ thống thông tin khác nhau thế nào về người hợp?
Khoa học máy tính nghiêng về lý thuyết và thuật toán, hợp người nhóm Nghiên cứu. Kỹ thuật phần mềm nghiêng về quy trình làm sản phẩm, hợp người vừa thích kỹ thuật vừa thích tổ chức. Hệ thống thông tin nối công nghệ với nghiệp vụ doanh nghiệp, hợp người có thêm nhóm Nghiệp vụ hoặc Quản lý.
Ngại làm việc một mình nhiều giờ thì sao?
Hãy tìm hiểu các vai trò có nhiều tương tác hơn như phân tích nghiệp vụ, quản lý dự án, hỗ trợ kỹ thuật hay đào tạo. Dù vậy, những năm đầu đại học vẫn có nhiều giờ tự học và tự sửa lỗi; bạn nên học nhóm để giảm cảm giác cô lập.