Nhóm ngành kinh tế và quản trị kinh doanh hợp với hai kiểu người khá khác nhau: người thích thuyết phục, tổ chức, đứng ra lo việc chung (nhóm Quản lý — E trong Holland), và người thích con số, sổ sách, quy trình chặt chẽ (nhóm Nghiệp vụ — C). Ngành nào trong khối này hợp bạn phụ thuộc bạn nghiêng về bên nào. Tổ hợp thường dùng để xét là A00, A01, D01, D07, mỗi trường quy định riêng.
Khối kinh tế rất rộng: kinh tế học, quản trị kinh doanh, marketing, kế toán, kiểm toán, tài chính – ngân hàng, kinh doanh quốc tế, logistics, thương mại điện tử. Ghép tất cả dưới một chữ "kinh tế" là cách nhiều gia đình đang chọn, và cũng là lý do nhiều sinh viên năm hai mới nhận ra mình đứng nhầm chỗ. Bài này giúp bạn tách khối đó ra theo sở thích thật.
Một khối ngành, hai kiểu sở thích
Bảng sau xếp các ngành phổ biến theo nhóm Holland thường gặp ở người học. Đây là xu hướng chung, không phải ranh giới cứng; trong mỗi ngành vẫn có người thuộc nhóm khác làm rất tốt.
| Ngành | Nhóm Holland thường gặp | Ngày thường của người học |
|---|---|---|
| Quản trị kinh doanh | E, S, C | Làm bài nhóm, thuyết trình, phân tích tình huống doanh nghiệp, lập kế hoạch |
| Marketing | E, A, S | Nghiên cứu khách hàng, lên ý tưởng chiến dịch, đọc số liệu bán hàng |
| Kế toán, kiểm toán | C, I | Ghi chép, đối chiếu, áp dụng chuẩn mực, kiểm từng con số |
| Tài chính – ngân hàng | C, E, I | Phân tích báo cáo, mô hình định giá, đánh giá rủi ro |
| Kinh tế học | I, C | Mô hình, thống kê, đọc nghiên cứu, viết lập luận |
| Logistics, kinh doanh quốc tế | E, C, R | Điều phối hàng hoá, chứng từ, làm việc với đối tác nhiều nơi |
Đọc bảng này, bạn sẽ thấy "khối kinh tế" không đồng nghĩa với "nói giỏi". Kế toán và kinh tế học đòi hỏi ngồi yên với số liệu nhiều hơn là đứng trước đám đông. Còn quản trị và marketing có rất nhiều bài thuyết trình, làm nhóm và tranh luận — một bạn rất ngại nói trước lớp sẽ thấy những môn này nặng nề hơn mình tưởng.
Dấu hiệu của người hợp nhóm Quản lý và nhóm Nghiệp vụ
Người nhóm Quản lý (E) thường là người tự nhiên đứng ra phân việc khi lớp làm báo tường, thích mặc cả, thích bán đồ cũ trên mạng, thích bàn chuyện vì sao quán này đông mà quán kia vắng. Họ chịu được rủi ro, thích có kết quả đo được và không ngại bị từ chối. Ở hội chợ trường, họ là người lo phần bán hàng chứ không phải phần trang trí.
Người nhóm Nghiệp vụ (C) lại là người giữ quỹ lớp và không bao giờ để lệch một đồng, sắp xếp tệp trên máy theo thư mục rõ ràng, thấy yên tâm khi có quy định viết sẵn. Họ ít khi muốn làm người đứng đầu nhưng là người mọi nhóm đều cần. Kế toán, kiểm toán, thuế, nghiệp vụ ngân hàng là đất của họ.
Còn người có Nghiên cứu (I) nổi bật trong khối này thường thích câu hỏi "vì sao giá cả tăng", "vì sao người ta mua thứ này", thích đọc số liệu và tìm quy luật. Kinh tế học, phân tích tài chính, nghiên cứu thị trường hợp với họ. Nhiều bạn mã IC hoặc CI bị gia đình gợi ý ngành kỹ thuật, trong khi thứ họ thích thật sự là con số của xã hội chứ không phải của máy móc.
Tổ hợp thường xét và môn nào thật sự được dùng tới
Khối kinh tế là nơi các trường dùng nhiều tổ hợp nhất. Các mã dưới đây là phổ biến; trường nào dùng tổ hợp nào cho mã ngành nào thì bạn phải tra đề án tuyển sinh năm đó của chính trường ấy.
- A00 (Toán, Vật lý, Hoá học): truyền thống của nhiều trường kinh tế. Nền định lượng giúp ích ở các môn thống kê, kinh tế lượng, tài chính.
- A01 (Toán, Vật lý, Tiếng Anh): kết hợp định lượng và ngoại ngữ, hợp các ngành kinh doanh quốc tế, tài chính.
- D01 (Ngữ văn, Toán, Tiếng Anh): được dùng rất rộng cho quản trị, marketing, kế toán. Môn Văn luyện khả năng viết báo cáo và lập luận — kỹ năng bị đánh giá thấp nhưng dùng mỗi tuần.
- D07 (Toán, Hoá học, Tiếng Anh): một số trường dùng cho nhóm ngành kinh tế, tài chính.
- Các tổ hợp có Ngữ văn với môn xã hội: một số trường dùng cho ngành quản trị dịch vụ, nhân lực. Kiểm kỹ vì không phổ biến bằng bốn tổ hợp trên.
Điều ít người nói: dù vào bằng tổ hợp nào, năm nhất khối kinh tế đều có Toán cao cấp và Xác suất thống kê, năm hai thường có Kinh tế lượng ở nhiều trường. Một bạn vào bằng D01 với điểm Toán vừa đủ sẽ cần ôn lại đại số và hàm số trước khi nhập học. Tiếng Anh cũng vậy: nhiều chương trình dạy một phần bằng tiếng Anh hoặc dùng giáo trình tiếng Anh.
Kỳ vọng sai thường gặp và người dễ vỡ mộng
"Học quản trị là để làm sếp." Bốn năm học quản trị không làm ra người quản lý; nó cung cấp từ vựng và khung để hiểu doanh nghiệp. Người kỳ vọng ra trường là được giao đội nhóm thường hụt hẫng ở những học phần khô như kế toán đại cương, luật kinh tế, thống kê.
"Kinh tế là ngành nhẹ, không cần giỏi Toán." Câu này đúng với một vài chuyên ngành ở một vài trường, sai với phần lớn. Người ghét số liệu sẽ chật vật ở kinh tế lượng, tài chính doanh nghiệp, phân tích dữ liệu kinh doanh.
"Marketing là làm quảng cáo cho vui." Phần sáng tạo chỉ là một mảng. Marketing ở trường đại học có nghiên cứu thị trường, hành vi người tiêu dùng, đo hiệu quả, ngân sách. Người mã A thuần, thích sáng tác mà ghét đọc số, có thể hợp với thiết kế, truyền thông hơn.
"Kế toán buồn tẻ, ai cũng học được." Kế toán đòi hỏi độ chính xác và chịu áp lực thời hạn mà không phải ai cũng chịu được. Người hợp nghề này thấy dễ chịu với sự ổn định và trật tự; người cần đổi mới mỗi ngày sẽ thấy ngột ngạt.
"Chọn kinh tế cho an toàn vì ngành nào cũng cần." Đây là lý do của gia đình nhiều hơn của học sinh. Không sai, nhưng nếu không có sở thích đi kèm, sinh viên thường trôi qua bốn năm mà không biết mình muốn làm mảng nào.
Logistics, thương mại điện tử: chỗ cho người có thêm nhóm Thực tế
Có một nhóm học sinh hay bị bỏ sót khi bàn về khối kinh tế: người thích việc cụ thể, thích nhìn hàng hoá di chuyển, thích giải bài toán sắp xếp xe, kho, lịch giao, nhưng không mặn mà với thuyết trình hay sổ sách thuần tuý. Mã Holland của họ thường có Thực tế (R) đi cùng Nghiệp vụ hoặc Quản lý, kiểu RCE, ERC. Những ngành như logistics và quản lý chuỗi cung ứng, thương mại điện tử ở phần vận hành, quản trị sản xuất là nơi họ thấy mình có ích.
Điểm nhận ra: bạn là người hay tự nghĩ cách xếp đồ vào cốp xe sao cho vừa, thích theo dõi một đơn hàng đi qua những chặng nào, khó chịu khi thấy một quy trình lãng phí. Ở trường đại học, các ngành này vẫn học kinh tế vi mô, kế toán đại cương, thống kê như mọi ngành kinh tế khác, nhưng về sau nặng về vận hành, tối ưu, chứng từ và làm việc với đối tác ở nhiều nơi.
Người dễ hụt hẫng ở nhóm ngành này là người nghĩ nó chỉ là "giao hàng". Thực tế chương trình có nhiều môn định lượng như quản trị tồn kho, dự báo nhu cầu, cùng nhiều chứng từ bằng tiếng Anh khi hàng đi quốc tế. Tổ hợp hay được xét vẫn là A00, A01, D01, D07, tuỳ trường.
Thử trước khi chọn: bốn tuần cho học sinh lớp 11, 12
Không cần chờ đại học mới biết mình có hợp khối kinh tế. Bốn tuần dưới đây làm được trong lúc vẫn đi học bình thường; mục tiêu là quan sát cảm giác của chính mình, không phải lập thành tích.
- Tuần 1: tự ghi chép mọi khoản chi tiêu của bản thân, cuối tuần phân loại và tự hỏi đã thấy thú vị hay mệt mỏi khi làm việc này.
- Tuần 2: chọn một cửa hàng quen gần nhà, quan sát vào hai khung giờ khác nhau, ghi lại vì sao khách đến, mua gì, cửa hàng bày hàng ra sao. Thử giải thích bằng lời của mình.
- Tuần 3: cùng hai bạn lên kế hoạch cho một việc nhỏ có thu chi, như bán đồ handmade ở hội chợ trường hoặc gây quỹ cho câu lạc bộ. Để ý xem bạn tự nhiên nhận phần nào: lo bán, lo sổ sách hay lo ý tưởng.
- Tuần 4: đọc một báo cáo thường niên công khai của một doanh nghiệp niêm yết, chỉ phần thư của ban lãnh đạo và phần tóm tắt kết quả. Ghi lại những từ bạn không hiểu và tìm hiểu năm từ trong số đó.
Cuối bốn tuần, so lại với bảng ở đầu bài. Nếu bạn thích tuần 1 và tuần 4, hướng kế toán, tài chính, kinh tế học đáng xem. Nếu tuần 2 và tuần 3 làm bạn hào hứng, quản trị, marketing, kinh doanh hợp hơn. Nếu tuần nào cũng thấy uể oải, đó cũng là thông tin quan trọng.
Câu hỏi tự kiểm và khi cha mẹ đã chọn sẵn ngành kinh tế
Trước khi ghi nguyện vọng, bạn trả lời năm câu: bạn thích làm việc với con người hay với con số nhiều hơn; bạn chịu được việc thuyết trình mỗi tuần không; bạn có tò mò vì sao một sản phẩm bán chạy không; bạn sắp xếp được một khoản tiền nhỏ của mình gọn gàng không; và nếu học kế toán, bạn có thấy sự chính xác là niềm vui hay là gánh nặng. Hai câu đầu giúp tách nhóm E và C, ba câu sau cho biết bạn có thật sự tò mò về đời sống kinh tế hay không.
Khối kinh tế cũng là khối mà phụ huynh hay chọn hộ nhất, với lý do "ra trường làm được nhiều nơi". Nếu bạn ở trong tình huống đó, thay vì phản đối chung chung, hãy mang bảng nhóm Holland và kết quả bốn tuần thử nghiệm ra nói chuyện. Một lời đề nghị cụ thể như "con hợp kế toán hơn quản trị vì con thích làm sổ quỹ lớp" dễ được lắng nghe hơn nhiều so với "con không thích kinh tế".
Và nếu sau tất cả bạn vẫn không thấy mình hợp, đừng ép. Nhóm E còn hợp với luật, báo chí, du lịch; nhóm C hợp với hành chính, thư viện, thống kê, công nghệ thông tin ở mảng dữ liệu. Biết mình thuộc nhóm nào giúp bạn có nhiều lựa chọn hơn, không ít đi.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng nội có học quản trị kinh doanh được không?
Được, nhưng nên biết trước chương trình có nhiều thuyết trình và làm nhóm. Nhiều người hướng nội làm quản trị tốt nhờ lắng nghe và chuẩn bị kỹ. Nếu bạn thấy kiệt sức sau mỗi buổi làm nhóm, kế toán, phân tích tài chính hay kinh tế học có thể dễ chịu hơn.
Giữa kế toán và tài chính – ngân hàng, chọn theo tiêu chí nào?
Kế toán xoay quanh ghi nhận và trình bày đúng chuẩn mực những gì đã xảy ra, hợp người nhóm Nghiệp vụ thích trật tự. Tài chính nhìn về tương lai, ước tính và đánh giá rủi ro, hợp người có thêm nhóm Nghiên cứu hoặc Quản lý. Thử đọc giáo trình nhập môn của cả hai để cảm nhận.
Khối kinh tế có cần giỏi tiếng Anh không?
Không bắt buộc giỏi ngay, nhưng tiếng Anh giúp rất nhiều vì giáo trình, thuật ngữ và tài liệu tham khảo phần lớn bằng tiếng Anh. Một số chương trình dạy một phần bằng tiếng Anh; bạn đọc kỹ mô tả chương trình trước khi đăng ký.
Học D01 hay A00 thì có lợi hơn khi vào khối kinh tế?
Không có tổ hợp nào lợi hơn tuyệt đối. A00 cho nền định lượng tốt, D01 cho khả năng viết và ngoại ngữ. Quan trọng là trường bạn nhắm có xét tổ hợp đó cho mã ngành ấy không, và bạn sẵn sàng bù phần mình còn yếu ở năm đầu.
Thích kinh doanh riêng thì có cần học quản trị kinh doanh?
Không bắt buộc. Nhiều người kinh doanh tốt học ngành khác hoặc học nghề. Quản trị kinh doanh cho bạn khung kiến thức hệ thống, nhưng sở thích bán hàng, chịu rủi ro và kỷ luật tài chính mới là điều quyết định. Bạn có thể thử kinh doanh nhỏ từ khi còn đi học để kiểm chứng.
Marketing có hợp người thích vẽ, thích sáng tạo không?
Hợp một phần. Marketing cần ý tưởng nhưng phần lớn thời gian là nghiên cứu khách hàng, lập kế hoạch và đo hiệu quả. Nếu bạn chỉ muốn sáng tác, ngành thiết kế hoặc truyền thông đa phương tiện có thể gần hơn với điều bạn thích.