Ngành sư phạm hợp với người có nhóm Xã hội (S) nổi trội theo Holland: thấy vui khi giúp người khác hiểu ra một điều, kiên nhẫn khi phải giải thích lại lần thứ ba, và chịu được việc đứng trước một tập thể mỗi ngày. Đi kèm S là một nhóm thứ hai quyết định bạn hợp dạy môn gì: Nghiên cứu (I) với các môn tự nhiên, Nghệ thuật (A) với văn, ngoại ngữ, nghệ thuật, mầm non.
Tổ hợp xét tuyển của sư phạm đi theo môn bạn sẽ dạy: sư phạm Toán thường xét A00, A01, D01; sư phạm Ngữ văn thường xét C00, D01; sư phạm mầm non thường có thi năng khiếu. Mỗi trường quy định riêng và các ngành sư phạm còn có ngưỡng đầu vào do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố hằng năm.
Người hợp sư phạm không nhất thiết là người nói hay
Thích giảng giải hơn thích được khen giỏi. Nhiều học sinh giỏi một môn nhưng thấy bực khi bạn bè hỏi lại. Người hợp sư phạm thì ngược lại: họ thấy thú vị khi tìm ra cách giải thích khác cho người chưa hiểu. Dấu hiệu dễ thấy là bạn hay được bạn cùng lớp nhờ giảng bài và không thấy phiền.
Kiên nhẫn với tiến bộ chậm. Dạy học là nghề mà kết quả đến chậm và không đều. Một lớp bốn mươi học sinh có bốn mươi tốc độ. Người cần thấy thành quả nhanh, cần mọi thứ đi đúng kế hoạch sẽ dễ mệt mỏi.
Chịu được ánh nhìn của tập thể. Không cần hoạt ngôn, nhưng phải chịu được việc mỗi ngày đứng trước nhiều người, giữ trật tự, xử lý tình huống bất ngờ. Nhiều giáo viên giỏi vốn là người trầm, họ thành thạo nhờ chuẩn bị kỹ và luyện tập.
Có một môn mình thật sự yêu. Trừ mầm non và tiểu học, giáo viên dạy một môn chuyên sâu nhiều năm. Người thích dạy nhưng không có môn nào thật sự cuốn hút sẽ thấy việc soạn bài lặp lại nặng nề.
Chịu được công việc ngoài giờ lên lớp. Soạn giáo án, chấm bài, làm hồ sơ, liên lạc phụ huynh, sinh hoạt chuyên môn chiếm nhiều thời gian. Nhóm Nghiệp vụ (C) ở mức vừa phải giúp bạn không bị ngợp bởi phần việc này.
Môn dạy, nhóm Holland và tổ hợp thường xét
Tổ hợp dưới đây là nhận định phổ biến. Mỗi trường quy định riêng cho từng mã ngành; một số ngành có môn chính nhân hệ số. Bạn đọc đề án năm hiện hành của trường mình nhắm.
| Ngành sư phạm | Nhóm Holland thường gặp | Tổ hợp thường xét |
|---|---|---|
| Sư phạm Toán học | S, I, C | A00, A01, D01 |
| Sư phạm Vật lý, Hoá học | S, I, R | A00, A01, D07 (Hoá thêm B00 ở một số trường) |
| Sư phạm Sinh học | S, I | B00, D08 |
| Sư phạm Ngữ văn | S, A | C00, D01, D14 |
| Sư phạm Lịch sử, Địa lý | S, I, A | C00, D14, D15 |
| Sư phạm Tiếng Anh | S, A, E | D01, D14, D15 |
| Giáo dục mầm non | S, A | Tổ hợp có môn năng khiếu (đọc diễn cảm, hát, kể chuyện tuỳ trường) |
| Giáo dục tiểu học | S, A, C | A00, C00, D01 tuỳ trường |
| Giáo dục thể chất, âm nhạc, mỹ thuật | S, R hoặc S, A | Có thi năng khiếu riêng |
Bảng cho thấy một điều: người hợp sư phạm có nhóm S là chung, nhưng chọn ngành con nào lại phụ thuộc nhóm thứ hai và môn học bạn thật sự giỏi. Một bạn mã SIC giỏi Toán và một bạn mã SAE giỏi tiếng Anh đều hợp sư phạm, nhưng là hai con đường khác nhau.
Dạy cấp nào: cùng nhóm Xã hội nhưng khác nhau nhiều
Người ngoài hay gộp "đi dạy" thành một nghề, nhưng dạy trẻ ba tuổi và dạy học sinh lớp mười hai khác nhau gần như hai công việc. Chọn cấp học cũng là chọn kiểu người mình sẽ gặp hằng ngày, nên nó nên đi cùng câu hỏi về sở thích.
Mầm non và tiểu học hợp người có nhóm Xã hội rất cao kèm Nghệ thuật: thích hát, vẽ, kể chuyện, làm đồ thủ công, thấy vui với những tiến bộ nhỏ như một bé tự xúc cơm hay đọc trơn một câu. Giáo viên tiểu học thường dạy nhiều môn cho một lớp, nên cần rộng hơn là sâu. Sự ấm áp và đều đặn quan trọng hơn kiến thức chuyên sâu.
Trung học cơ sở là lứa tuổi dậy thì, học sinh bắt đầu phản biện và dễ thay đổi cảm xúc. Người hợp là người vững vàng, có óc hài hước, không dễ bị chạm tự ái. Trung học phổ thông thì kiến thức sâu hơn, áp lực thi cử rõ hơn; người hợp thường có nhóm thứ hai là Nghiên cứu hoặc Nghệ thuật mạnh, thích đào sâu môn mình dạy và thích trò chuyện với những người trẻ sắp trưởng thành.
Bạn có thể tự hỏi: lứa tuổi nào làm mình thấy dễ chịu khi ở cạnh lâu? Câu trả lời đó thường đáng tin hơn điểm số trong việc chọn ngành sư phạm nào.
Những năm đầu sư phạm học gì
Ngoài các học phần chuyên môn của môn sẽ dạy, sinh viên sư phạm có một khối học phần nghề mà ngành khác không có. Biết trước giúp bạn hình dung mình có thích hay không:
- Tâm lý học giáo dục, tâm lý học lứa tuổi: học sinh ở mỗi độ tuổi suy nghĩ, ghi nhớ, phản ứng ra sao.
- Giáo dục học: mục tiêu, nguyên tắc, phương pháp tổ chức hoạt động dạy học và giáo dục.
- Phương pháp dạy học bộ môn: cách thiết kế một tiết dạy Toán, Văn, tiếng Anh cụ thể.
- Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm: tập giảng, viết bảng, giao tiếp sư phạm, xử lý tình huống.
- Kiến tập và thực tập ở trường phổ thông, mầm non: thường ở những năm sau, là lúc nhiều sinh viên mới thật sự biết mình có hợp nghề hay không.
Khối học phần nghề nghe có vẻ lý thuyết, nhưng phần tập giảng đến khá sớm. Nếu bạn đọc danh sách trên mà thấy hứng thú với tâm lý lứa tuổi và tập giảng, đó là dấu hiệu tốt. Nếu bạn chỉ muốn học sâu môn chuyên mà không muốn đứng lớp, các ngành cử nhân khoa học cùng môn (Toán học, Văn học, Ngôn ngữ) có thể hợp hơn.
Những ai dễ hụt hẫng khi vào sư phạm
Người chọn sư phạm chỉ vì sự ổn định hoặc vì chính sách hỗ trợ cho sinh viên sư phạm thường gặp khó khi thực tập. Chính sách hỗ trợ, nếu có, thường đi kèm cam kết làm việc trong ngành giáo dục một thời gian; bạn đọc kỹ điều kiện ở văn bản hiện hành trước khi dựa vào nó để quyết. Một người không thích trẻ, không thích giảng giải mà vẫn chọn dạy học sẽ phải đứng trước học sinh mỗi ngày với cảm giác gắng gượng.
Người giỏi môn nhưng ngại giao tiếp cũng dễ hụt hẫng. Họ nghĩ dạy học là truyền đạt kiến thức, rồi nhận ra phần lớn năng lượng dành cho quản lý lớp, động viên học sinh chán học, nói chuyện với phụ huynh. Ngược lại, người rất thích trẻ, rất hoạt bát nhưng không chịu được chuẩn bị bài kỹ hay làm hồ sơ cũng thấy mệt sau vài năm.
Riêng giáo dục mầm non, người dễ vỡ mộng là người nghĩ đó là "chơi với trẻ". Nghề này đòi sức khoẻ tốt, chịu được tiếng ồn cả ngày, chăm sóc vệ sinh, ăn ngủ cho trẻ, và giữ bình tĩnh trong mọi tình huống. Người hợp thường có nhóm S rất cao kèm A, thích hát, kể chuyện, làm đồ thủ công.
Thích giúp người học nhưng không chắc muốn làm giáo viên phổ thông
Có những bạn nhóm Xã hội rất cao, thích giảng giải, nhưng nghĩ đến cảnh đứng lớp bốn mươi học sinh và làm hồ sơ chuyên môn thì chùn lại. Sở thích của họ là thật, chỉ là hình thức dạy ở trường phổ thông chưa chắc hợp. Mô hình Holland gợi ý rằng nhóm S còn mở ra nhiều ngành khác cũng xoay quanh việc giúp người khác học và lớn lên.
Tâm lý học giáo dục, giáo dục đặc biệt (làm việc với trẻ có nhu cầu đặc biệt), quản lý giáo dục, công tác xã hội, hay những ngành có hướng đào tạo trong doanh nghiệp đều là những lựa chọn gần. Người mã SE có thể hợp với vai trò tổ chức chương trình học, người mã SI hợp với tư vấn học đường hoặc nghiên cứu giáo dục, người mã SA hợp với giáo dục nghệ thuật ở trung tâm, thư viện, bảo tàng.
Điều quan trọng là tách hai câu hỏi: "mình có thích giúp người khác học không" và "mình có hợp môi trường trường phổ thông không". Câu thứ nhất là sở thích nghề; câu thứ hai là môi trường làm việc. Holland gọi đây là độ phù hợp giữa người và môi trường — hai thứ nên khớp nhau.
Tự kiểm trong một học kỳ trước khi chọn sư phạm
Sư phạm là ngành dễ thử nhất vì cơ hội giảng giải có ở ngay lớp học của bạn. Một học kỳ là đủ để có thông tin thật:
- Nhận kèm một bạn cùng lớp yếu môn mà bạn giỏi, mỗi tuần hai buổi ngắn. Ghi lại sau mỗi buổi: bạn thấy vui, thấy bực hay thấy trống rỗng.
- Thử chuẩn bị một bài giảng mười phút về một phần kiến thức, giảng cho em nhỏ trong nhà hoặc trong câu lạc bộ. Để ý xem bạn thích phần chuẩn bị hay phần đứng nói.
- Tham gia một hoạt động với trẻ: dạy học tình nguyện mùa hè, sinh hoạt thiếu nhi ở khu phố. Quan sát sức chịu đựng của mình sau một buổi dài.
- Hỏi một thầy cô bạn quý về một ngày làm việc từ sáng đến tối, gồm cả những việc ngoài giờ lên lớp.
- Cuối học kỳ, viết ra ba điều bạn thích nhất và ba điều bạn ngại nhất trong những việc đã thử, rồi so với danh sách tố chất ở đầu bài.
Nếu điều bạn thích nhất là khoảnh khắc người khác hiểu ra, sư phạm rất đáng chọn. Nếu điều bạn thích nhất là tự mình đào sâu môn học, hãy cân nhắc thêm các ngành khoa học cơ bản và nghiên cứu.
Câu hỏi thường gặp
Người nhút nhát có học sư phạm được không?
Được, nếu bạn thích giảng giải và kiên nhẫn. Sự tự tin đứng lớp phần lớn đến từ chuẩn bị kỹ và luyện tập trong các học phần nghiệp vụ. Điều cần thử trước là bạn có chịu được cảm giác bị nhiều người nhìn mỗi ngày hay không.
Sư phạm mầm non có cần biết hát, múa?
Nhiều trường có thi năng khiếu cho ngành này, với nội dung như đọc diễn cảm, hát, kể chuyện tuỳ quy định từng trường. Không cần chuyên nghiệp, nhưng cần tự nhiên và không ngại thể hiện trước trẻ. Đọc kỹ đề án để biết phần năng khiếu thi gì.
Học sư phạm Toán và học cử nhân Toán khác nhau thế nào về người hợp?
Sư phạm Toán có khối học phần nghề dạy học và thực tập ở trường phổ thông, hợp người nhóm Xã hội. Cử nhân Toán đi sâu lý thuyết và ứng dụng, hợp người nhóm Nghiên cứu thích làm việc độc lập. Cả hai đều cần Toán vững.
Giỏi tiếng Anh nên học sư phạm Anh hay ngôn ngữ Anh?
Nếu bạn thích giảng giải và kèm người khác học, sư phạm Anh hợp hơn. Nếu bạn thích dịch, viết, làm việc với văn bản hoặc trong môi trường doanh nghiệp, ngôn ngữ Anh gần hơn. Hãy thử dạy kèm một bạn trong vài tuần để biết.
Có nên chọn sư phạm vì chính sách hỗ trợ sinh viên?
Chính sách hỗ trợ có thể giảm gánh nặng cho gia đình, nhưng thường đi kèm điều kiện và cam kết. Đó nên là yếu tố cộng thêm khi bạn đã hợp nghề, không phải lý do chính. Bạn đọc kỹ văn bản hiện hành và hỏi trường về điều kiện cụ thể.
Kết quả Holland không có chữ S thì có nên học sư phạm?
Nên thận trọng. Nhóm Xã hội phản ánh sở thích giúp đỡ, giảng giải, làm việc với người — cốt lõi của nghề dạy. Nếu bạn vẫn muốn, hãy thử dạy kèm hoặc dạy tình nguyện một thời gian để kiểm chứng trước khi quyết.