PhuHop.comPhù Hợp
Ra quyết định chọn ngành

Bảng cân nhắc chọn ngành: ghép Holland, tổ hợp môn, điểm số và điều kiện gia đình

Cách lập bảng cân nhắc chọn ngành từ mã Holland, tổ hợp môn, mức điểm và điều kiện gia đình, có ví dụ giả định và cách đọc kết quả.

Vietnamese teenage girl and her mother sitting at a wooden kitchen table in Nghe An at night, blank sheets of paper spread out, pens in hand, seen from behind

Bảng cân nhắc chọn ngành là một tờ giấy kẻ ô: mỗi hàng là một ngành đang nghĩ tới, mỗi cột là một yếu tố — nhóm sở thích Holland, tổ hợp môn mình mạnh, mức điểm dự kiến và điều kiện gia đình — rồi chấm mức hợp cho từng ô. Bảng không quyết thay bạn, nhưng nó đặt mọi thứ lên cùng một mặt bàn để cả nhà nhìn thấy cùng lúc, thay vì mỗi người nhớ một mảnh.

Bài này dành cho học sinh lớp 11, 12 đang có ba bốn ngành trong đầu mà chưa biết chọn ngành nào, và cho phụ huynh muốn cùng con nghĩ cho kỹ mà không biến buổi bàn thành buổi ra lệnh. Cuối bài có ví dụ giả định một bảng đã điền và cách đọc nó.

Vì sao nên viết ra thay vì chọn theo cảm giác

Đầu óc con người không giỏi giữ nhiều yếu tố cùng một lúc. Khi nghĩ về ngành Dược, bạn có thể nhớ ngay chuyện mình thích môn Hoá, nhưng quên mất rằng ngành đó học dài hơn và gia đình đang tính chuyện cho em út đi học thêm. Khi nghĩ sang Kế toán, bạn lại nhớ chuyện "ổn định" mà quên rằng mình ngồi với bảng số liệu nửa tiếng đã thấy mệt. Mỗi lần nghĩ là một lần chiếu đèn vào một góc khác, và ngành nào được nghĩ tới gần nhất thường thắng.

Viết ra giấy giải quyết đúng điểm yếu đó. Khi mọi ngành được chấm trên cùng những tiêu chí, bạn so được táo với táo. Bảng cũng giúp tách hai câu hỏi hay bị trộn vào nhau: "ngành này có hợp với mình không" và "mình có vào được ngành này không". Hai câu đó cần hai loại thông tin khác nhau, và trộn lẫn chúng là lý do nhiều bạn bỏ ngành mình hợp chỉ vì sợ điểm, hoặc nộp ngành mình không hợp chỉ vì điểm vừa khớp.

Lợi ích thứ ba dành cho gia đình. Khi bố mẹ và con cùng nhìn một tờ giấy, cuộc nói chuyện chuyển từ "bố mẹ muốn" và "con thích" sang "ô này mình chấm bao nhiêu, vì sao". Bất đồng vẫn có thể còn, nhưng nó trở thành bất đồng về một ô cụ thể — dễ bàn hơn nhiều so với bất đồng về cả tương lai.

Bốn cột đầu vào và cách lấy thông tin cho từng cột

Cột Holland: sở thích nghề. Lấy từ kết quả trắc nghiệm Holland bạn đã làm, cộng với quan sát của chính mình. Bạn không cần con số chính xác; chỉ cần biết hai ba nhóm nổi nhất trong sáu nhóm Thực tế, Nghiên cứu, Nghệ thuật, Xã hội, Quản lý, Nghiệp vụ. Với mỗi ngành, hỏi: công việc hằng ngày của ngành này nghiêng về nhóm nào, và nhóm đó có nằm trong mã của mình không. Ví dụ, ngành Công tác xã hội nghiêng về nhóm Xã hội; nếu mã của bạn là IRC thì ô này hợp thấp.

Cột tổ hợp môn: sức học thật. Ghi tổ hợp nào ngành đó thường xét, rồi đối chiếu với các môn bạn học chắc nhất. Nhớ rằng mỗi trường quy định tổ hợp riêng cho từng ngành, nên thông tin phải lấy từ đề án tuyển sinh năm hiện hành của chính trường bạn nhắm, không lấy từ trí nhớ hay lời truyền miệng.

Cột điểm: khoảng cách giữa mức mình có và mức ngành cần. Dùng điểm thi thử, điểm học bạ và bảng điểm chuẩn vài năm gần nhất của ngành tại trường đó. Ô này không chấm "giỏi hay dở" mà chấm khoảng cách: an toàn, vừa sức, hay cần cố gắng thêm. Cách đọc điểm chuẩn nhiều năm có bài riêng ở danh mục đọc điểm chuẩn của trang.

Cột điều kiện gia đình: những thứ không nằm trong học bạ. Thời gian học (bốn năm, năm năm hay dài hơn), học gần nhà hay phải đi xa, nhu cầu đi làm sớm, sức khoẻ, yêu cầu năng khiếu đặc thù. Cột này cần phụ huynh góp tiếng nhiều nhất, và cần nói thật. Một ngành con hợp đến đâu mà gia đình không lo được thời gian học thì vẫn phải tính đường khác hoặc tính lộ trình khác, và biết sớm thì đỡ đau hơn biết muộn.

Có thể thêm cột thứ năm, nhưng đừng thêm quá nhiều. Một số gia đình thêm cột "giá trị nghề" như ổn định, sáng tạo, giúp người. Thêm một cột là hợp lý; thêm tám cột thì bảng trở nên rối và mọi ngành đều ra điểm na ná nhau. Bốn đến năm cột là đủ để thấy sự khác biệt.

Lập bảng từng bước trong một buổi tối

Chuẩn bị một tờ giấy khổ lớn hoặc một bảng tính, và một khoảng thời gian không bị cắt ngang. Lần đầu lập bảng thường mất khoảng một tiếng rưỡi; các lần sửa sau nhanh hơn nhiều.

  1. Liệt kê ba đến năm ngành. Ít hơn ba thì chưa có gì để so; nhiều hơn năm thì bảng loãng. Nếu đang có tám ngành, gạch bớt những ngành chỉ "nghe hay" mà bạn chưa đọc được gì về nó.
  2. Ghi bốn cột tiêu chí ở hàng đầu. Viết rõ nghĩa từng cột bằng một câu ngắn để lúc chấm không mỗi người hiểu một kiểu.
  3. Chấm từng ô theo thang ba mức. Hợp nhiều ghi 3, hợp vừa ghi 2, hợp ít ghi 1. Thang ba mức đỡ mất thời gian cãi nhau giữa 7 và 8 như thang mười.
  4. Viết lý do bên cạnh mỗi con số. Một dòng thôi: "3 vì thích làm thí nghiệm ở câu lạc bộ", "1 vì phải học xa nhà năm năm". Con số không lý do thì lần sau chính bạn cũng không nhớ vì sao.
  5. Đánh dấu ô "chặn". Có những điều kiện không bù được bằng điểm cao ở cột khác, ví dụ ngành yêu cầu thi năng khiếu mà bạn chưa luyện, hoặc yêu cầu sức khoẻ đặc thù. Khoanh đỏ những ô đó.
  6. Cộng điểm, rồi để bảng qua đêm. Sáng hôm sau đọc lại xem có ô nào mình chấm vội. Cảm giác "ủa, sao ngành này lại cao nhất" là thông tin quý: hoặc bảng đang chỉ ra điều bạn chưa nhận ra, hoặc có một tiêu chí quan trọng chưa được đưa vào.

Ví dụ giả định: bảng của một học sinh lớp 12 ở Nghệ An

Ví dụ giả định dưới đây là của bạn Minh, mã Holland gần với IRC (Nghiên cứu – Thực tế – Nghiệp vụ), học chắc Toán, Lý, Hoá, tiếng Anh ở mức khá. Gia đình mong Minh học không quá xa và có thể ra trường đúng bốn năm.

Ngành đang nghĩHollandTổ hợpĐiểmGia đìnhTổng
Công nghệ thông tin3 — việc giải bài toán, thử sai3 — thường xét A00, A011 — cần cố thêm nhiều3 — có trường gần, bốn năm10
Kỹ thuật điện3 — thích lắp ráp, đo đạc3 — thường xét A00, A012 — vừa sức2 — phải ra thành phố lớn10
Kế toán2 — hợp phần Nghiệp vụ, ít phần Nghiên cứu3 — thường xét A00, D013 — an toàn3 — học gần nhà11
Dược học2 — thích Hoá nhưng ngại học thuộc nhiều2 — thường xét A00, B00, môn Sinh chưa chắc1 — cần cố thêm nhiều1 — học dài hơn bốn năm6

Nhìn tổng điểm, Kế toán nhỉnh hơn một chút. Nhưng đọc kỹ thì Kế toán thắng nhờ hai cột "an toàn", còn cột Holland — cột nói về việc Minh sẽ làm hằng ngày suốt nhiều năm — lại thấp hơn hai ngành kỹ thuật. Đây chính là lúc bảng mở ra một câu hỏi đáng bàn thay vì đưa ra đáp án.

Mỗi trường quy định tổ hợp xét tuyển riêng cho từng ngành; các tổ hợp trong bảng chỉ là ví dụ thường gặp, Minh vẫn phải tra đề án của trường cụ thể.

Đặt trọng số: cột nào nặng hơn, và ai được quyết điều đó

Cộng thẳng bốn cột là coi chúng nặng như nhau, mà thực tế thì không. Nhiều nhà tư vấn hướng nghiệp nghiêng về việc cho cột sở thích nghề nặng hơn, vì đó là thứ quyết định một người có muốn quay lại với công việc mỗi sáng hay không. Nhưng với một gia đình đang khó khăn, cột điều kiện có thể phải nặng nhất trong vài năm tới. Không có trọng số đúng cho mọi nhà.

Cách làm công bằng là để học sinh và phụ huynh mỗi người tự đặt trọng số riêng trước, ví dụ chia mười điểm cho bốn cột, rồi mới so với nhau. Nếu con đặt Holland 4, điểm 2, gia đình 2, tổ hợp 2, còn bố mẹ đặt gia đình 4, điểm 3, Holland 2, tổ hợp 1, thì hai bên đã thấy ngay chỗ khác nhau nằm ở đâu — và đó là chỗ cần nói chuyện, chứ không phải ở tên ngành.

Sau khi thống nhất được trọng số chung (hoặc thống nhất là sẽ tính cả hai bộ trọng số), nhân từng ô với trọng số rồi cộng lại. Nếu cùng một ngành đứng đầu ở cả hai cách tính, quyết định khá vững. Nếu mỗi cách tính ra một ngành khác nhau, đừng vội. Hãy quay về hai ngành đó và tìm thêm thông tin cho các ô đang chấm theo phỏng đoán.

Đọc kết quả bảng cho đúng

Bảng có tổng điểm nhưng tổng điểm không phải là tất cả. Vài tình huống hay gặp và cách đọc:

  • Hai ngành chênh nhau một hai điểm: coi như hoà. Thang ba mức không đủ mịn để phân biệt chênh lệch nhỏ như vậy; hãy dùng các bước ở bài phân vân giữa hai ngành trong danh mục này.
  • Một ngành tổng cao nhưng có ô "chặn": ô chặn được xử lý trước. Hỏi xem có cách gỡ không (luyện năng khiếu, chọn trường gần hơn, lộ trình khác); không gỡ được thì ngành đó tạm dừng dù điểm cao.
  • Ngành bạn thích nhất lại xếp chót: đừng sửa điểm cho nó lên. Hãy hỏi vì sao mình thích một ngành mà bảng chấm thấp — có thể bạn thích hình ảnh của nghề hơn là công việc thật của nghề, hoặc có thể bảng thiếu một tiêu chí bạn coi trọng.
  • Mọi ngành đều điểm thấp ở cột Holland: danh sách ban đầu có thể đang lệch khỏi sở thích thật của bạn. Quay lại bước liệt kê, thêm một hai ngành từ đúng nhóm Holland nổi nhất của mình.
  • Bố mẹ và con chấm cùng một ô rất khác nhau: ghi cả hai con số, và ghi lý do của từng người. Thường thì một bên đang có thông tin bên kia chưa có.

Những điều bảng không làm được

Bảng cân nhắc chỉ tốt bằng thông tin đổ vào nó. Nếu ô Holland chấm theo hình dung của bạn về một nghề qua phim ảnh, ô đó sai từ gốc. Trước khi tin vào bảng, ít nhất hãy đọc chương trình đào tạo của ngành tại một trường, hoặc nói chuyện với một sinh viên đang học năm hai năm ba. Những gì học trong hai năm đầu thường khác hẳn tưởng tượng của học sinh phổ thông.

Bảng cũng không đo được những gì sẽ thay đổi. Sở thích ở tuổi mười bảy chưa đứng yên; một số bạn đổi nhóm Holland nổi nhất sau vài năm đại học, và điều đó bình thường. Vì vậy, bảng nên được lập lại mỗi khi có thông tin mới quan trọng: điểm thi thử đợt mới, một buổi trải nghiệm ngành, một thay đổi trong gia đình.

Cuối cùng, bảng không phải là phán quyết. Nếu sau khi lập bảng cẩn thận bạn vẫn thấy mình nghiêng về ngành đứng thứ hai, đó là thông tin chứ không phải lỗi. Quyết định chọn ngành thuộc về người sẽ học ngành đó, với sự góp ý thật lòng của gia đình. Bảng chỉ giúp quyết định đó được đưa ra khi đã nhìn đủ các mặt.

Câu hỏi thường gặp

Có nên dùng thang điểm mười thay cho thang ba mức không?

Có thể, nhưng thang mười dễ khiến cả nhà mất thời gian tranh luận giữa bảy và tám mà không thêm thông tin gì. Thang ba mức buộc mỗi người nói rõ ngành đó hợp nhiều, vừa hay ít, và đủ để thấy khác biệt khi so ba đến năm ngành.

Chưa làm trắc nghiệm Holland thì có lập bảng được không?

Được. Cột sở thích có thể chấm dựa trên những hoạt động bạn thấy cuốn hút nhất trong một hai năm qua: sửa đồ, giải bài khó, vẽ, giúp bạn bè, tổ chức sự kiện hay sắp xếp sổ sách. Làm thêm trắc nghiệm sau đó để đối chiếu, coi kết quả là gợi ý xu hướng.

Bảng ra kết quả khác với điều bố mẹ mong thì làm sao?

Đừng dùng bảng như bằng chứng để thắng cuộc tranh luận. Hãy mời bố mẹ chấm lại những ô họ thấy chưa đúng và nói lý do. Phần lớn khác biệt nằm ở trọng số hoặc ở một thông tin một bên chưa có, và việc tìm ra chỗ đó quan trọng hơn ai đúng.

Bao lâu thì nên lập lại bảng một lần?

Lập lại khi có thông tin mới đủ lớn để làm thay đổi một ô: kết quả thi thử, một buổi trải nghiệm ngành, đề án tuyển sinh mới của trường, hoặc thay đổi trong điều kiện gia đình. Với học sinh lớp 12, lập lại vài lần trong năm học là hợp lý.

Có nên đưa ngành mình không chắc vào được vào bảng không?

Nên, miễn là bạn chấm cột điểm cho thật. Bảng giúp tách câu hỏi hợp hay không hợp khỏi câu hỏi vào được hay không. Một ngành hợp nhiều nhưng cần cố thêm vẫn đáng đưa vào để biết mình đang nhắm vào đâu và cần chuẩn bị gì.

Một bảng tính trên máy có tốt hơn tờ giấy không?

Bảng tính tiện khi muốn đổi trọng số và xem tổng thay đổi ra sao. Tờ giấy lại tiện cho buổi ngồi bàn cả nhà vì ai cũng nhìn và ghi chú được. Nhiều gia đình làm bản giấy trước để bàn, rồi chép sang bảng tính để thử các cách tính khác nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138