Khi phân vân giữa hai ngành mà cả hai đều hợp, cách phá thế hoà hiệu quả nhất là thôi so tên ngành và bắt đầu so những thứ cụ thể: một ngày làm việc của mỗi nghề, các môn học hai năm đầu, và điều mình sẽ mất nếu chọn bên này thay vì bên kia. Thế hoà thường xuất hiện vì ta đang so hai hình ảnh mờ; khi hình ảnh rõ lên, chênh lệch tự hiện ra.
Bài viết dành cho học sinh đã thu hẹp được còn hai lựa chọn và đang mắc kẹt ở đó, có khi nhiều tuần. Nếu bạn còn nhiều hơn hai ngành hoặc chưa có ngành nào trong đầu, hai bài bảng cân nhắc và chưa biết mình thích ngành gì trong cùng danh mục sẽ hợp hơn.
Vì sao hai ngành cứ hoà nhau mãi
Phân vân kéo dài thường có một trong ba gốc. Gốc thứ nhất là thiếu thông tin: bạn biết hai ngành qua tên gọi và vài lời kể, nên chúng nghe na ná nhau về độ hấp dẫn. Gốc thứ hai là hai ngành thật sự hợp ngang nhau, và khi đó chọn ngành nào bạn cũng có cơ hội học tốt. Gốc thứ ba là nỗi sợ: sợ chọn sai, sợ bỏ lỡ, sợ làm ai đó thất vọng, khiến bạn không dám nghiêng về bên nào dù trong lòng đã có câu trả lời.
Mỗi gốc cần một cách gỡ khác. Thiếu thông tin thì phải đi tìm thông tin, và phần lớn bài này dành cho việc đó. Hợp ngang nhau thì cần một tiêu chí phụ để phân định, hoặc chấp nhận rằng chọn bên nào cũng được. Còn nỗi sợ thì cần được gọi tên, vì không bảng so sánh nào gỡ được nỗi sợ mà ta chưa thừa nhận.
Trước khi đọc tiếp, hãy thử đoán xem mình đang ở gốc nào. Bạn có thể trả lời được một ngày làm việc của mỗi nghề trông thế nào không? Nếu không, bạn đang thiếu thông tin. Nếu được, mà vẫn thấy hai bên ngang nhau, hãy xem phần phép thử đồng xu ở dưới.
Cách 1: so một ngày làm việc, không so tên ngành
Lấy ví dụ giả định một bạn phân vân giữa Kiến trúc và Kỹ thuật xây dựng — hai ngành cùng gắn với công trình nhưng công việc hằng ngày khác nhau khá nhiều. Bảng dưới là hình dung chung để minh hoạ cách so, mỗi trường và mỗi nơi làm việc có khác biệt.
| Khía cạnh | Kiến trúc | Kỹ thuật xây dựng |
|---|---|---|
| Phần lớn thời gian làm gì | Phác thảo, dựng mô hình, chỉnh phương án theo ý chủ đầu tư | Tính toán kết cấu, lập hồ sơ kỹ thuật, giám sát thi công |
| Nhóm Holland thường nổi | Nghệ thuật, Nghiên cứu, Thực tế | Thực tế, Nghiên cứu, Nghiệp vụ |
| Đầu vào thường gặp | Nhiều trường dùng tổ hợp có môn năng khiếu vẽ | Thường xét các tổ hợp có Toán, Lý như A00, A01 |
| Áp lực hay gặp | Phương án bị sửa nhiều lần, hạn nộp dồn dập | Trách nhiệm an toàn công trình, làm việc ở công trường |
| Ai dễ hụt hẫng | Người nghĩ kiến trúc chỉ là vẽ cho đẹp | Người không thích ra hiện trường, ngại tính toán dài |
Khi đặt cạnh nhau như vậy, nhiều bạn nhận ra ngay mình nghiêng về cột nào. Hãy làm bảng tương tự cho đúng hai ngành của bạn, lấy thông tin từ người đang làm nghề và từ chương trình đào tạo của trường, không lấy từ trí tưởng tượng.
Tổ hợp xét tuyển trong bảng chỉ là ví dụ thường gặp; mỗi trường quy định riêng, hãy tra đề án tuyển sinh năm hiện hành.
Cách 2: so hai năm đầu sẽ học gì
Một ngành nghe hấp dẫn đến đâu thì hai năm đầu bạn vẫn học các môn cơ sở của nó. Nếu bạn không chịu nổi các môn đó, khó mà đi tới phần hấp dẫn. Cách làm:
- Tìm chương trình đào tạo của cả hai ngành tại trường bạn nhắm. Đa số trường công bố khung chương trình trên trang tuyển sinh hoặc trang của khoa.
- Gạch chân các môn bốn học kỳ đầu. Bỏ qua các môn chung mà ngành nào cũng học như ngoại ngữ, giáo dục thể chất; chỉ giữ môn đặc thù.
- Đánh dấu cảm giác với từng môn. Muốn học, học được, hay sợ. Dựa trên những gì bạn đã biết về môn đó ở phổ thông.
- Đếm số môn "sợ" của mỗi ngành. Ngành có nhiều môn sợ hơn ở hai năm đầu là ngành bạn có nguy cơ nản sớm hơn.
- Hỏi một sinh viên năm hai của mỗi ngành. Môn nào khó nhất, môn nào nhiều người phải học lại, và vì sao. Lời kể của người vừa đi qua giai đoạn đó rất đáng giá.
Cách này đặc biệt hữu ích khi hai ngành nghe giống nhau ở tên gọi. Ví dụ, nhiều bạn phân vân giữa các ngành có chữ "quản trị" và "kinh tế", nhưng khi xem chương trình mới thấy một ngành nặng định lượng, ngành kia nặng giao tiếp.
Cách 3: hỏi "chọn bên này thì mình mất gì"
Đổi câu hỏi từ được sang mất. Khi so cái được, hai ngành có thể ngang nhau. Nhưng khi hỏi "chọn Kiến trúc thì mình mất gì", "chọn Xây dựng thì mình mất gì", câu trả lời thường rõ hơn. Con người cảm nhận mất mát mạnh hơn cái được, nên câu hỏi này làm lộ ra điều bạn thật sự coi trọng.
Viết ra ba thứ sẽ mất với mỗi lựa chọn. Ví dụ: chọn Kiến trúc thì mất cơ hội học gần nhà, mất một năm luyện vẽ; chọn Xây dựng thì mất phần sáng tạo hình khối mình thích. Đặt hai danh sách cạnh nhau và tự hỏi: danh sách nào làm mình tiếc hơn?
Phân biệt mất vĩnh viễn và mất tạm thời. Có những thứ mất rồi lấy lại được, như sở thích vẽ vẫn giữ được qua câu lạc bộ. Có những thứ khó lấy lại, như nền tảng chuyên môn của một ngành. Thứ mất vĩnh viễn nên được cân nặng hơn.
Đừng tính thay người khác. Danh sách mất mát nên là của bạn. "Bố mẹ sẽ buồn" là một yếu tố thật, nhưng nên ghi riêng và bàn riêng với bố mẹ, không trộn vào danh sách để rồi chọn theo người khác mà tưởng là chọn theo mình.
Cách 4: phép thử đồng xu
Phép thử này nghe như đùa nhưng nhiều người thấy hữu ích. Gán mỗi mặt đồng xu cho một ngành, tung lên, và nhìn kết quả. Điều quan trọng không phải là đồng xu ra mặt nào, mà là cảm giác của bạn trong một hai giây đầu khi thấy kết quả. Nếu bạn thấy nhẹ nhõm, đồng xu đã chọn đúng điều bạn muốn. Nếu bạn thấy hụt hẫng và muốn tung lại, bạn vừa biết mình nghiêng về ngành kia.
Phép thử này không dùng để quyết định thay bạn. Nó chỉ giúp đưa lên bề mặt một sự nghiêng mà lý trí của bạn chưa chịu thừa nhận, thường vì sợ hoặc vì sức ép. Sau khi biết mình nghiêng về đâu, hãy quay lại kiểm tra bằng thông tin: ngành mình nghiêng về có trụ được qua cách 1 và cách 2 không?
Nếu tung đồng xu mà cả hai mặt đều không gợi cảm xúc gì, có thể hai ngành thật sự hợp ngang nhau với bạn. Đó là tin tốt: dù chọn bên nào, bạn cũng có lý do để học tốt. Lúc này, hãy dùng tiêu chí phụ như học gần nhà hơn, đường chuyển ngành dễ hơn, hay đơn giản là ngành nào có nhiều người bạn tin tưởng có thể hỏi han khi cần.
Cách 5: kiểm đường chuyển giữa hai ngành
Một số cặp ngành có đường chuyển qua lại khá rõ, một số thì gần như không. Ví dụ, hai ngành cùng khối kinh tế ở cùng một trường thường có chung nhiều môn năm nhất, nên việc chuyển ngành sau một năm, nếu quy chế trường cho phép, ít mất mát hơn. Ngược lại, chuyển từ một ngành sức khoẻ sang một ngành kỹ thuật gần như là bắt đầu lại.
Khi hai ngành có đường chuyển rõ, bạn có thể bớt căng thẳng: chọn một ngành, học một năm, và nếu cần thì tìm hiểu đường chuyển sang ngành kia. Khi đường chuyển khó, lựa chọn ban đầu nặng hơn, và bạn nên dành thêm thời gian cho cách 1, cách 2 trước khi quyết. Quy định chuyển ngành do từng trường cụ thể hoá trên khung quy chế đào tạo chung, nên hãy đọc quy chế của chính trường đó.
Một mẹo khác: nếu hai ngành có chung nền tảng, hãy xem ngành nào có nền rộng hơn. Học ngành nền rộng rồi đi sâu sau thường để ngỏ nhiều cửa hơn học ngành hẹp rồi mở rộng. Bài chọn ngành rộng hay hẹp trong danh mục này nói kỹ hơn.
Đặt nguyện vọng khi vẫn chưa quyết hẳn
Nếu đến lúc phải đặt nguyện vọng mà bạn vẫn chưa phân định được, một vài nguyên tắc giúp bạn không bị thiệt:
- Xếp thứ tự nguyện vọng theo mong muốn thật, không theo nỗi sợ trượt. Theo cách xét tuyển chung hiện nay, thí sinh chỉ trúng tuyển vào một nguyện vọng có thứ tự ưu tiên cao nhất mà mình đủ điều kiện, nên xếp ngành mình muốn hơn lên trước không làm mất cơ hội ở nguyện vọng sau.
- Có thể đặt cả hai ngành, ở cùng trường hoặc khác trường, xen kẽ theo mức độ cạnh tranh để không dồn hết vào một phía.
- Đừng để khoảng thời gian điều chỉnh nguyện vọng trôi qua mà không xem lại; Bộ Giáo dục và Đào tạo thường mở một khoảng để thí sinh sửa, hãy theo dõi lịch chính thức năm hiện hành.
- Ghi lại lý do của thứ tự mình chọn. Sau này, dù trúng nguyện vọng nào, bạn cũng biết mình đã quyết có cân nhắc.
- Nếu hai ngành ở cùng một trường, xem kỹ đề án: có trường xét chung một nhóm ngành rồi mới phân ngành sau năm đầu, khi đó việc chọn giữa hai ngành được lùi lại đến lúc bạn đã học thử một năm.
Đặt nguyện vọng không phải lúc để giải quyết nốt sự phân vân bằng may rủi. Nếu đã làm qua năm cách ở trên, bạn sẽ có ít nhất một sự nghiêng nhẹ; dùng sự nghiêng đó để quyết định thứ tự, còn phần chưa chắc thì được bảo vệ bằng nguyện vọng của ngành còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Phân vân mãi không quyết được có phải vì mình thiếu chính kiến không?
Không. Phân vân giữa hai ngành hợp là dấu hiệu bạn có nhiều hơn một hướng tốt. Điều cần làm là tìm thêm thông tin cụ thể và gọi tên nỗi sợ nếu có. Người có chính kiến cũng mất thời gian khi lựa chọn đủ quan trọng.
Có nên chọn ngành khó vào hơn vì sau này muốn chuyển thì dễ hơn không?
Lập luận này đúng ở một số cặp ngành nhưng không phải tất cả. Điều kiện chuyển ngành do quy chế từng trường quy định và thường yêu cầu nhiều thứ ngoài điểm đầu vào. Hãy đọc quy chế cụ thể thay vì dựa vào lời truyền miệng.
Hai ngành ở hai trường khác nhau thì so thế nào?
Tách thành hai lớp so sánh: ngành nào hợp với bạn hơn, và trường nào phù hợp với điều kiện học của bạn hơn. Đừng để danh tiếng của trường che mất câu hỏi về ngành, vì bạn học ngành mỗi ngày còn danh tiếng trường chỉ nhìn thấy trên tấm bằng.
Hỏi nhiều người mà mỗi người khuyên một kiểu thì sao?
Hãy hỏi người ta về thông tin thay vì về lựa chọn. Thay vì hỏi nên chọn ngành nào, hãy hỏi công việc của ngành đó hằng ngày ra sao, khó nhất ở đâu. Thông tin thì bạn tổng hợp được; lời khuyên trái chiều thì chỉ làm bạn rối thêm.
Phép thử đồng xu có đáng tin không?
Đồng xu không quyết định gì. Nó chỉ giúp bạn nhận ra mình đang nghiêng về đâu qua phản ứng tức thời. Sau đó bạn vẫn cần kiểm lại sự nghiêng đó bằng thông tin về công việc và chương trình học của từng ngành.
Nếu chọn rồi mà vẫn tiếc ngành kia thì làm sao?
Cảm giác tiếc là bình thường với bất kỳ quyết định quan trọng nào. Bạn có thể giữ ngành kia như một sở thích, học thêm một số môn tự chọn liên quan, hoặc tìm hiểu đường học văn bằng hai sau này. Đừng để sự tiếc nuối làm bạn học hời hợt ngành đã chọn.