PhuHop.comPhù Hợp
Ra quyết định chọn ngành

Bố mẹ muốn ngành này, con muốn ngành kia: cách bàn để cả nhà cùng đi tới quyết định

Khi bố mẹ và con khác ý về ngành học: tách lý do khỏi tên ngành, tìm điểm chung, thử thực tế và thoả thuận lộ trình mà không ai bị áp đặt.

Father and teenage son walking side by side along a riverside path in Can Tho at dusk, talking calmly, both seen from behind, soft golden light

Khi bố mẹ muốn một ngành còn con muốn ngành khác, cách gỡ hiệu quả nhất là tạm gác tên ngành sang một bên và bàn về lý do: mỗi bên đang lo điều gì, mong điều gì. Gần như mọi bất đồng chọn ngành đều có phần chung ở tầng lý do, dù tên ngành nghe như hai thế giới.

Bài viết cho cả hai phía cùng đọc. Phụ huynh sẽ thấy cách góp ý mà không thành áp đặt; học sinh sẽ thấy cách trình bày mong muốn sao cho bố mẹ nghe được. Không bên nào sai khi quan tâm đến tương lai của con — cái cần là một cách nói chuyện để sự quan tâm đó thành quyết định tốt.

Vì sao hai bên đều có lý

Phụ huynh nhìn ngành học qua kinh nghiệm sống của mình: đã thấy người quen thất nghiệp, đã thấy nghề nào nuôi được gia đình ở địa phương, đã trả giá cho những lựa chọn vội của chính mình. Nỗi lo đó thật, và nó đến từ tình thương. Chỗ hạn chế là thế giới nghề nghiệp mà phụ huynh quan sát được thường là thế giới của mười, hai mươi năm trước, ở một vùng cụ thể.

Học sinh nhìn ngành học qua những gì mình thích làm, những môn mình học vào, và đôi khi qua hình ảnh nghề trên mạng. Ưu điểm là các bạn biết rõ mình thấy hứng thú với việc gì — điều mà không ai biết rõ hơn chính các bạn. Chỗ hạn chế là học sinh lớp 12 hiếm khi thấy hết phần việc khô khan của một nghề, và thường chưa phải tự tính chuyện thời gian, sức khoẻ, chi tiêu.

Khi hiểu như vậy, cuộc bàn bạc không còn là "ai đúng", mà là ghép hai mảnh thông tin mà mỗi bên đang giữ. Phụ huynh giữ mảnh về điều kiện và rủi ro; con giữ mảnh về sở thích và năng lực thật. Thiếu mảnh nào thì quyết định cũng què.

Một buổi nói chuyện bốn bước

Buổi nói chuyện nên diễn ra khi cả nhà không vội, không ngay sau một kỳ thi điểm kém, và không có người ngoài góp tiếng. Nên đặt trước giờ để ai cũng chuẩn bị.

  1. Mỗi người nói lý do, không nói tên ngành. Con nói: "Con muốn một nghề được làm việc với máy móc, được sửa và thử". Bố mẹ nói: "Bố mẹ muốn con có nghề ổn định, không phải đi quá xa". Người kia chỉ nghe và nhắc lại cho đúng ý, chưa phản bác.
  2. Gạch chân phần trùng. Hầu như luôn có: cả hai cùng muốn con có việc làm lâu dài, cùng muốn con không bỏ dở giữa chừng. Viết những điểm chung ra giấy.
  3. Gọi tên nỗi lo cụ thể. "Ngành đó khó xin việc" quá chung. Hỏi tiếp: lo vì đã thấy ai, ở đâu, trong hoàn cảnh nào? Nỗi lo cụ thể thì kiểm chứng được; nỗi lo chung chung thì chỉ cãi được.
  4. Đề ra một việc để kiểm chứng, chưa đề ra quyết định. Ví dụ: hai tuần tới con đọc chương trình đào tạo của hai ngành, bố mẹ hỏi thăm hai người đang làm nghề đó. Hẹn ngày bàn tiếp với thông tin mới.

Buổi đầu tiên mà kết thúc bằng một việc cần tìm hiểu thêm, chứ không phải bằng một quyết định, là buổi thành công. Quyết định đến sau vài vòng như vậy thường vững hơn nhiều.

Dành cho phụ huynh: góp ý mà không áp đặt

Hỏi trước khi khuyên. Câu "con thích ngành đó ở điểm nào" mở được nhiều hơn câu "ngành đó thì làm được gì". Câu hỏi thứ nhất cho thấy bố mẹ tò mò; câu thứ hai nghe như đã có sẵn đáp án.

Tách nỗi lo của mình khỏi giấc mơ của mình. Có phụ huynh muốn con học ngành mà mình từng muốn học mà không được. Điều đó rất con người, nhưng nên nhận ra và nói thẳng với chính mình, để không vô tình đặt giấc mơ cũ lên vai con.

Nói rõ giới hạn thật, đừng nói giới hạn vòng. Nếu gia đình thật sự chỉ lo được cho con học gần nhà, hãy nói đúng như vậy, thay vì chê ngành ở xa. Con sẽ tôn trọng một giới hạn được nói thật hơn là một lời chê nghe không thuyết phục, và có thể cùng bố mẹ tìm cách khác.

Chấp nhận rằng con biết một số điều mà bố mẹ không biết. Con biết mình mệt đến đâu khi học môn nào, thấy thời gian trôi nhanh khi làm việc gì. Đó là dữ liệu mà không người lớn nào nhìn từ bên ngoài thấy hết.

Để quyết định cuối cùng mang tên con. Người ngồi trong giảng đường bốn năm và làm nghề vài chục năm là con. Bố mẹ có thể đặt điều kiện, được quyền từ chối một số phương án vượt quá sức gia đình, nhưng khi con là người ký tên vào lựa chọn, con sẽ có trách nhiệm với nó hơn.

Dành cho học sinh: trình bày để bố mẹ nghe được

Chuẩn bị như chuẩn bị một bài thuyết trình nhỏ. Bố mẹ dễ tin hơn khi con nói được ngành đó học những môn gì ở năm nhất, thường xét tổ hợp nào, ra trường làm những loại việc gì. Một trang ghi chú ngắn cho thấy con đã nghiêm túc tìm hiểu, không chỉ thích nhất thời.

Nhận phần đúng trong nỗi lo của bố mẹ. Câu "con hiểu bố mẹ lo ngành này khó tìm việc ở quê mình" làm không khí dịu đi ngay. Sau đó mới nói: "Con đã nghĩ cách thế này".

Đưa ra kế hoạch dự phòng. Nếu sau năm nhất thấy không hợp thì sao? Nếu điểm không đủ thì nguyện vọng tiếp theo là gì? Có kế hoạch B làm bố mẹ yên tâm hơn nhiều so với lời hứa "con sẽ cố".

Đừng biến buổi nói chuyện thành cuộc đọ sức. Mục tiêu không phải thắng bố mẹ mà là đi tới một quyết định cả nhà cùng đỡ được. Nếu buổi đó căng, xin dừng lại và hẹn hôm khác, thay vì nói những câu khó rút lại.

Xin người trung gian khi cần. Một thầy cô chủ nhiệm, một người họ hàng đang làm nghề, hay cán bộ tư vấn tuyển sinh của trường có thể giúp hai bên nghe nhau. Chọn người mà cả bố mẹ và con đều tin.

Những câu dễ làm hỏng cuộc nói chuyện và cách nói thay

Cùng một ý nhưng cách nói khác nhau sẽ dẫn đến hai buổi tối rất khác nhau. Bảng dưới gom vài câu hay gặp ở cả hai phía.

Câu dễ làm căngVì sao căngCách nói thay
"Học cái đó ra rồi đói."Phán kết cục, không cho con cơ hội trả lời"Bố mẹ chưa hình dung ra ngành đó làm gì, con kể bố mẹ nghe được không?"
"Bố mẹ không hiểu gì cả."Gạt hết kinh nghiệm của bố mẹ"Có mấy điều về ngành này bố mẹ chưa biết, con muốn kể thêm."
"Con nhà người ta học ngành này."So sánh làm con thấy bị coi nhẹ"Bố mẹ thấy ngành này có cái hay là…, con thấy thế nào?"
"Thôi kệ bố mẹ, con tự lo."Đóng cửa nói chuyện, bố mẹ thấy bị gạt ra"Con muốn tự quyết, nhưng con cần bố mẹ góp ý thêm chỗ này."
"Bố mẹ quyết rồi, không bàn nữa."Con không còn lý do để giải thích hay tìm hiểu"Bố mẹ đang nghiêng về hướng này, mình bàn thêm một tuần nữa nhé."

Không ai nói chuyện hoàn hảo trong lúc lo lắng. Nếu lỡ nói câu ở cột trái, một lời xin lỗi ngắn rồi nói lại theo cột phải vẫn kịp.

Khi bàn mãi vẫn chưa gặp nhau

Có những gia đình đã nói chuyện tử tế nhiều lần mà hai bên vẫn ở hai phía. Lúc đó, có ba hướng thường được dùng. Hướng thứ nhất là thử thực tế: con dành vài tuần tham gia câu lạc bộ, khoá học ngắn hoặc buổi trải nghiệm của ngành mình muốn, rồi cả nhà bàn lại dựa trên những gì con thấy. Thực tế đôi khi làm con đổi ý, đôi khi làm bố mẹ đổi ý.

Hướng thứ hai là ghép: tìm một ngành nằm giữa hai mong muốn, hoặc một ngành chính kèm hướng học thêm. Ví dụ giả định, con thích thiết kế còn bố mẹ muốn ngành kỹ thuật ổn định, cả nhà có thể tìm hiểu các ngành vừa có phần kỹ thuật vừa có phần thiết kế. Cách ghép chỉ tốt khi ngành giữa thật sự hợp với con, không phải chỉ để hai bên đỡ mất lòng.

Hướng thứ ba là thoả thuận theo mốc: con được chọn theo ý mình, đổi lại cam kết một số điều cụ thể như giữ kết quả học tập ở mức nhất định, tự tìm hiểu đường chuyển ngành nếu năm đầu không ổn. Thoả thuận nên viết ra và để cả nhà cùng giữ. Dù chọn hướng nào, điều quan trọng là sau cùng con vẫn thấy mình là người quyết định, còn bố mẹ thấy nỗi lo của mình đã được nghe thật sự.

Dấu hiệu chuyện chọn ngành đang đè nặng lên con

Áp lực chọn ngành rơi vào đúng năm học căng nhất, nên phụ huynh cần để ý những thay đổi nhỏ. Con ngủ ít hẳn đi, ăn uống thất thường, tránh nói chuyện mỗi khi bữa cơm nhắc tới đại học, hoặc bỗng nói "chọn gì cũng được, bố mẹ quyết đi" bằng giọng buông xuôi. Những dấu hiệu này không có nghĩa là con lười hay bướng; nhiều khi con đang mệt vì cảm giác phải chọn đúng một lần cho cả đời.

Lúc đó, việc cần làm trước tiên không phải bàn tiếp về ngành mà là giảm áp lực. Bố mẹ nên nói rõ rằng chọn ngành là một quyết định quan trọng nhưng không phải không sửa được: vẫn có đường chuyển ngành, học thêm, học văn bằng khác. Nghe điều đó từ chính bố mẹ giúp con bình tĩnh hơn bất kỳ lời khuyên nào.

Nếu những dấu hiệu kéo dài nhiều tuần, hoặc con có biểu hiện buồn bã, lo âu rõ rệt, hãy tìm đến giáo viên chủ nhiệm, phòng tư vấn tâm lý học đường của trường hoặc chuyên gia tâm lý. Sức khoẻ tinh thần của con quan trọng hơn bất kỳ ngành học nào, và một quyết định đưa ra trong lúc kiệt sức hiếm khi là quyết định tốt.

Câu hỏi thường gặp

Con chưa đủ tuổi trưởng thành, bố mẹ có nên quyết thay không?

Bố mẹ có quyền và trách nhiệm góp ý, đặt giới hạn về điều kiện gia đình. Nhưng người học bốn năm và làm nghề lâu dài là con. Khi con tham gia thật sự vào quyết định, con thường học tập có trách nhiệm hơn và ít bỏ dở hơn.

Bố mẹ muốn con học ngành giống nghề của bố mẹ thì sao?

Đó là mong muốn tự nhiên, nhất là khi gia đình có sẵn kinh nghiệm hoặc cơ sở làm nghề. Cách công bằng là cho con thử làm cùng bố mẹ một thời gian ngắn trong kỳ nghỉ. Trải nghiệm thật sẽ cho cả nhà biết con có hợp với nghề đó hay không.

Nếu con đã chọn theo ý bố mẹ rồi mà học không vào thì làm thế nào?

Cả nhà nên ngồi lại sớm thay vì đợi đến khi kết quả học tập sa sút. Có thể tìm cách học thêm hướng con thích, hoặc tìm hiểu quy định chuyển ngành của trường. Đổ lỗi cho nhau lúc này không giúp gì.

Ông bà, họ hàng cũng góp ý rất nhiều thì xử lý sao?

Nghe với lòng biết ơn và ghi lại những ý có thông tin hữu ích. Nhưng quyết định nên nằm trong gia đình nhỏ gồm bố mẹ và con. Bố mẹ có thể đứng ra cảm ơn và nói rằng cả nhà đang bàn kỹ.

Có nên nhờ người tư vấn hướng nghiệp không?

Một người ngoài có chuyên môn giúp hai bên nghe nhau dễ hơn, đặc biệt khi cuộc nói chuyện đã căng. Hãy chọn người không có quyền lợi gì từ việc con chọn ngành nào, và nói trước với họ rằng gia đình cần người lắng nghe cả hai phía.

Con không dám nói thật với bố mẹ thì phải bắt đầu từ đâu?

Có thể bắt đầu bằng thư tay hoặc tin nhắn dài, viết rõ mình thích ngành gì, vì sao, và mình đã tìm hiểu được những gì. Viết giúp con sắp xếp ý, và bố mẹ có thời gian đọc kỹ trước khi phản hồi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138