Chọn ngành theo bạn bè không sai khi bạn bè chỉ là người giúp bạn biết đến ngành đó; nó trở thành cái bẫy khi lý do duy nhất là "đi cùng nhau". Phép thử đơn giản: nếu ngày mai người bạn đó đổi ý, bạn có còn muốn học ngành này không? Câu trả lời thật cho câu hỏi ấy nói lên gần hết.
Bài này dành cho học sinh đang thấy lựa chọn của mình bị kéo theo nhóm bạn, và cho phụ huynh muốn hiểu vì sao con mình đột nhiên muốn học đúng ngành của bạn thân. Không có gì đáng xấu hổ ở đây: tuổi mười bảy, mười tám, bạn bè là một phần rất lớn của cuộc sống.
Vì sao học sinh hay chọn ngành giống bạn
Ở tuổi cuối cấp, nhóm bạn thường là nơi các bạn thấy mình được hiểu nhất. Sắp phải rời trường, rời nhà, nhiều bạn lo sẽ cô đơn ở một thành phố mới, nên việc có người quen cùng ngành, cùng lớp mang lại cảm giác an toàn rất thật. Đó là nhu cầu chính đáng, không phải sự yếu đuối.
Lý do thứ hai là thông tin. Học sinh phổ thông ít khi được tiếp xúc trực tiếp với nghề nghiệp. Khi một người bạn đã tìm hiểu kỹ một ngành, kể say sưa về nó, thì ngành đó bỗng trở nên rõ ràng và gần gũi hơn mọi ngành khác. Ngành được kể nhiều nhất dễ trở thành ngành được chọn, dù chưa chắc là ngành hợp nhất.
Lý do thứ ba là mệt mỏi khi phải tự quyết. Chọn ngành là quyết định lớn, nhiều thông tin, nhiều ý kiến trái chiều. Đi theo bạn là cách giảm gánh nặng: không cần so sánh nữa, đã có người cùng chịu. Nhận ra lý do nào đang chi phối mình là bước đầu tiên để biết lựa chọn ấy có đứng vững hay không.
Ba lý do này hiếm khi đứng riêng lẻ. Một bạn có thể vừa sợ cô đơn, vừa chỉ biết rõ mỗi ngành bạn mình kể, vừa mệt vì bị hỏi mãi "định thi gì". Khi đọc các phần tiếp theo, hãy thử đánh dấu xem lý do nào nặng nhất với bạn, vì cách gỡ cho từng lý do khác nhau: sợ cô đơn thì tìm cách ở gần nhau, thiếu thông tin thì đi tìm thêm, mệt mỏi thì cần chia nhỏ quyết định.
Phần hợp lý khi nghe theo bạn bè
Bạn bè là nguồn gợi ý tốt. Một người bạn biết bạn giỏi môn gì, hay hào hứng khi làm việc gì, có khi còn nhận ra những điều bạn không tự thấy. Lời gợi ý "mày hợp ngành này đấy" đáng được nghe và kiểm tra lại.
Bạn bè có thể đã tìm hiểu kỹ. Nếu bạn của bạn đã đọc chương trình đào tạo, hỏi anh chị khoá trên, đi ngày hội tuyển sinh, thì thông tin họ có là thông tin thật. Bạn có thể dùng lại công sức đó, miễn là tự đọc lại thay vì chỉ nghe kể.
Học cùng người quen giúp thích nghi năm đầu. Năm nhất đại học là giai đoạn nhiều bạn chật vật: môi trường mới, cách học mới, xa gia đình. Có người quen bên cạnh giúp bớt chơi vơi, nhất là với các bạn từ tỉnh xa lên học ở Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh.
Sở thích giống nhau là chuyện bình thường. Bạn thân thường giống nhau ở nhiều điểm, nên hai người cùng hợp một nhóm ngành không có gì lạ. Nếu cả hai cùng có nhóm Holland nổi bật giống nhau và cùng mạnh một tổ hợp môn, chọn chung ngành có thể là một sự trùng hợp hợp lý.
Những rủi ro khi chỉ chọn vì bạn
Vấn đề bắt đầu khi lý do "có bạn đi cùng" đứng trên mọi lý do khác. Vài rủi ro thường gặp:
- Bạn đổi ý, mình ở lại: đến lúc nộp nguyện vọng, người bạn đổi sang ngành khác hoặc không đỗ, còn bạn đã đặt hết kế hoạch vào ngành ban đầu.
- Cùng ngành nhưng khác lớp, khác nhịp: nhiều trường chia lớp theo mã số, theo chuyên ngành hẹp từ năm hai; cảm giác "học cùng nhau" có thể chỉ kéo dài một học kỳ.
- Năng lực khác nhau thành áp lực: ngành hợp với bạn ấy có thể đòi hỏi những môn bạn yếu; ngồi cạnh nhau mà một người theo kịp, một người tụt lại thì cả tình bạn cũng căng.
- Mất cơ hội biết mình thật sự thích gì: những năm đại học là lúc thử nghiệm sở thích; chọn theo người khác là bỏ qua một vòng tự hiểu mình quan trọng.
- Khó chịu trách nhiệm với lựa chọn: khi gặp khó, câu "tại mình theo nó" xuất hiện rất nhanh, và đổ lỗi cho bạn thì không giúp bạn học tốt hơn.
Phép thử tự kiểm trong mười lăm phút
Lấy một tờ giấy, ngồi một mình, trả lời thật cho từng câu dưới đây. Không ai đọc tờ giấy này ngoài bạn, nên không cần trả lời cho đẹp.
- Viết ba lý do bạn muốn học ngành này mà không nhắc tới tên bạn ấy. Nếu viết được ba lý do cụ thể về môn học, công việc, môi trường, đó là dấu hiệu tốt. Nếu bí sau lý do đầu tiên, hãy dừng lại.
- Tưởng tượng bạn ấy đổi sang ngành khác. Bạn thấy nhẹ nhõm, tiếc, hay hoảng? Nhẹ nhõm thường có nghĩa là bạn đang theo vì ngại từ chối.
- Đối chiếu với nhóm Holland của mình. Công việc hằng ngày của ngành này có khớp với hai ba nhóm sở thích nổi nhất của bạn không, hay chỉ khớp với mã của bạn ấy?
- Đối chiếu với tổ hợp môn. Ngành này thường xét tổ hợp nào ở trường bạn nhắm, và đó có phải là các môn bạn học chắc nhất không?
- Hỏi một người ngoài nhóm bạn. Một thầy cô, một anh chị khoá trên, hoặc bố mẹ: "Nếu không biết bạn ấy học gì, thầy/anh/bố thấy em hợp ngành nào?"
Nếu sau năm bước bạn vẫn muốn ngành đó, thì việc có bạn đi cùng chỉ là một điểm cộng. Nếu bạn thấy lung lay, đó không phải là phản bội tình bạn, mà là bạn vừa tìm lại được tiếng nói của mình.
Lý do nghe từ bạn và câu hỏi kiểm lại
Những câu bạn bè hay nói khi rủ nhau chọn ngành thường đúng một phần. Bảng dưới gợi ý câu hỏi để biết phần đúng đó có áp dụng cho bạn không.
| Câu bạn bè hay nói | Phần có thể đúng | Câu hỏi bạn tự kiểm |
|---|---|---|
| "Học chung cho vui, có gì giúp nhau." | Có người quen giúp thích nghi năm đầu | Nếu khác ngành mà cùng trường, mình có còn giúp nhau được không? |
| "Ngành này nhẹ, không phải học Toán nhiều." | Có thể đúng với ngành đó ở trường đó | Mình đã xem danh sách môn năm nhất trong chương trình đào tạo chưa? |
| "Anh chị tao học ngành này, bảo hay lắm." | Một trải nghiệm thật của một người | Anh chị ấy thấy hay ở điểm nào, và điểm đó có hợp với mình không? |
| "Điểm mình với nó ngang nhau, đỗ được cả hai." | Khả năng đỗ là một yếu tố quan trọng | Đỗ được có đồng nghĩa với học được bốn năm và thấy thích không? |
| "Cả lớp ai cũng chọn khối này." | Tổ hợp phổ biến có nhiều lựa chọn ngành | Tổ hợp phổ biến có phải là tổ hợp mình học tốt nhất không? |
Mục đích của bảng không phải nghi ngờ bạn bè, mà là tách phần thông tin hữu ích ra khỏi phần cảm xúc, để dùng đúng chỗ.
Học gần bạn mà ngành vẫn là lựa chọn của mình
Nhu cầu có bạn bên cạnh và nhu cầu chọn đúng ngành không nhất thiết phải loại trừ nhau. Nhiều nhóm bạn tìm được cách dung hoà: cùng thi vào một trường đa ngành nhưng mỗi người một ngành, hoặc cùng chọn một thành phố để học và thuê trọ gần nhau. Như vậy vẫn có người quen để chia sẻ bữa cơm, đi xe cùng về quê dịp nghỉ, mà mỗi người được học thứ mình hợp.
Ở nhiều trường đại học, các câu lạc bộ, đội nhóm, hoạt động tình nguyện mở cho sinh viên mọi ngành. Đó là nơi những người bạn khác ngành vẫn gặp nhau thường xuyên. Thực tế, có bạn bè ở ngành khác còn giúp bạn nhìn rộng hơn: biết ngành bên cạnh học gì, làm gì, đôi khi còn mở ra hướng học thêm cho chính mình.
Nếu bạn quyết định không theo bạn thân, hãy nói sớm và nói thật. Một câu như "tao nghĩ kỹ rồi, tao hợp với ngành kia hơn, nhưng mình vẫn đăng ký cùng trường nhé" giữ được tình bạn tốt hơn nhiều so với việc lặng lẽ đổi nguyện vọng vào phút cuối. Tình bạn đủ bền thì chịu được việc hai người chọn hai ngành khác nhau.
Còn nếu bạn quyết định vẫn học cùng ngành với bạn thân sau khi đã tự kiểm kỹ, hãy thoả thuận với nhau vài điều nhỏ: mỗi người tự chịu trách nhiệm với kết quả học của mình, không kéo nhau bỏ buổi, và nếu một người muốn chuyển hướng thì người kia ủng hộ. Những thoả thuận nghe có vẻ thừa ấy giúp tình bạn không trở thành gánh nặng khi học hành bắt đầu căng.
Phụ huynh nên phản ứng thế nào khi con muốn học theo bạn
Khi con nói "con muốn học ngành giống bạn A", phản ứng tự nhiên của nhiều phụ huynh là gạt đi: "Học theo bạn là dại". Câu đó dễ làm con đóng cửa, vì con nghe như bố mẹ coi thường cả mình lẫn bạn mình. Thay vào đó, hãy tò mò về lý do: con thích gì ở ngành đó, ngoài chuyện được học cùng bạn?
Nếu con trả lời được những lý do cụ thể, đó có thể là một lựa chọn tốt mà bạn của con chỉ đóng vai người mở đường. Nếu con trả lời lúng túng, đừng vội kết luận. Có thể con đang lo sợ phải đi xa một mình, và điều con cần là được trấn an về chuyện đó, chứ không phải được khuyên đổi ngành.
Phụ huynh cũng có thể giúp con tìm thêm thông tin cho ngành mà con thật sự quan tâm nhưng chưa ai trong nhóm bạn chọn. Một buổi đi cùng con đến ngày hội tuyển sinh, một cuộc gọi hỏi thăm người quen đang học ngành đó, có khi giúp con tự tin đi con đường riêng hơn mọi lời khuyên.
Câu hỏi thường gặp
Chọn ngành giống bạn thân có phải là thiếu chính kiến không?
Không nhất thiết. Bạn bè thân thường giống nhau ở sở thích và sức học, nên cùng hợp một ngành là chuyện có thể xảy ra. Điều cần kiểm là bạn có lý do riêng của mình hay không. Nếu có, việc học cùng bạn chỉ là một điểm cộng.
Nếu đỗ ngành của bạn mà sau một học kỳ thấy không hợp thì sao?
Hãy tìm hiểu sớm quy định chuyển ngành của trường và nói chuyện với cố vấn học tập. Đừng chờ đến khi kết quả học tập sa sút. Đồng thời, nói thật với người bạn đó; tình bạn tốt sẽ ủng hộ bạn tìm hướng phù hợp hơn.
Bạn thân giận vì mình không chọn cùng ngành thì phải làm gì?
Giải thích lý do bằng thái độ tôn trọng, nhấn mạnh rằng quyết định này là về sở thích và năng lực, không phải về tình bạn. Đề xuất cách giữ gắn kết khác như cùng trường, cùng thành phố, cùng tham gia câu lạc bộ. Phần lớn sự giận dỗi sẽ qua khi hai bạn đã yên vị ở trường mới.
Cả nhóm cùng chọn một khối thi thì mình có nên theo không?
Tổ hợp môn nên chọn theo môn bạn học chắc nhất và theo ngành bạn nhắm, không theo số đông. Nếu tổ hợp của nhóm đúng là tổ hợp bạn mạnh, càng tốt vì có bạn ôn cùng. Nếu không, ôn riêng tổ hợp của mình vẫn hiệu quả hơn.
Làm sao biết mình thích ngành đó thật hay chỉ thích vì bạn kể hay?
Hãy tự tìm hiểu ngành đó qua nguồn khác ngoài người bạn: đọc chương trình đào tạo, xem các môn năm nhất, hỏi một người đang học hoặc đang làm. Nếu sự hứng thú vẫn còn sau khi nghe từ nhiều nguồn, đó nhiều khả năng là sở thích thật của bạn.
Học cùng trường khác ngành với bạn có hay hơn cùng ngành khác trường không?
Với nhu cầu có người quen bên cạnh, cùng trường hoặc cùng thành phố thường đủ. Với chuyện học, ngành mới là thứ quyết định bạn học gì mỗi ngày trong nhiều năm. Vì vậy ưu tiên chọn đúng ngành, rồi mới tính chuyện ở gần bạn.