Nhật ký hoạt động 30 ngày là cách ghi lại, mỗi tối năm phút, những việc bạn đã làm trong ngày và mức hứng thú của bạn với từng việc. Sau một tháng, bạn có một tập dữ liệu về chính mình mà không bảng câu hỏi nào thay thế được: việc gì lặp lại, việc gì làm bạn có thêm năng lượng, việc gì bạn tìm cách né.
Lý do nên làm là trí nhớ của chúng ta rất kém khi tự đánh giá. Hỏi "em thích gì" thì phần lớn học sinh trả lời bằng thứ vừa làm gần đây hoặc thứ người lớn hay khen. Nhật ký buộc bạn nhìn vào chứng cứ của cả tháng. Bài này đưa mẫu ghi, cách giữ thói quen, cách đọc kết quả và cách nối nó với sáu nhóm sở thích Holland.
Vì sao một lần làm trắc nghiệm chưa đủ để biết mình thích gì
Trắc nghiệm sở thích hỏi bạn về những việc bạn tưởng tượng ra: bạn có thích sửa chữa đồ điện không, có thích thuyết trình trước đám đông không. Câu trả lời phụ thuộc nhiều vào tâm trạng hôm đó, vào việc bạn đã từng thử hay chưa, và vào hình ảnh bạn muốn có về bản thân. Một bạn chưa bao giờ cầm tua vít khó mà biết mình có thích sửa đồ hay không.
Nhật ký đi theo hướng ngược lại: ghi điều đã xảy ra thật, rồi mới rút ra xu hướng. Nó chậm hơn, nhưng mỗi dòng đều có thật. Khi đặt kết quả trắc nghiệm cạnh nhật ký, bạn thấy ngay chỗ khớp và chỗ vênh. Chỗ vênh chính là chỗ đáng suy nghĩ: có thể bạn nghĩ mình thích làm việc nhóm, nhưng nhật ký cho thấy những buổi bạn thấy nhẹ nhõm nhất lại là lúc làm một mình.
Ba mươi ngày là độ dài vừa đủ để vượt qua hiệu ứng "cái mới". Tuần đầu, việc gì mới thử cũng thấy hay. Tới tuần thứ ba, thứ còn giữ được hứng thú mới là thứ đáng tin.
Mẫu nhật ký: năm cột cho mỗi việc
Không cần sổ đẹp hay ứng dụng riêng. Một cuốn vở, một tệp ghi chú trên điện thoại, hay một bảng tính đều được. Mỗi tối, bạn ghi hai đến bốn việc đáng kể trong ngày theo năm cột sau.
| Cột | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Việc đã làm | Mô tả ngắn, cụ thể bằng động từ | Dựng lại bố cục bài thuyết trình nhóm môn Sử |
| Ai giao | Tự làm, thầy cô giao, gia đình nhờ, bạn rủ | Nhóm phân công |
| Hứng thú | Thang ba mức: hào hứng, bình thường, chán | Hào hứng |
| Năng lượng sau khi làm | Thấy khoẻ thêm hay thấy cạn | Khoẻ thêm, muốn làm tiếp |
| Một câu ghi chú | Điều gì làm việc đó hay hoặc dở | Thích phần sắp xếp ý cho rõ, không thích phần đứng nói |
Cột "ai giao" quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Việc bạn tự làm mà vẫn hào hứng là tín hiệu mạnh; việc được giao mà vẫn hào hứng là tín hiệu tốt; việc tự làm mà lại thấy chán thì đáng hỏi vì sao bạn vẫn làm.
Cột ghi chú giúp tách phần bạn thích bên trong một việc lớn. Ví dụ trên cho thấy cùng một bài thuyết trình, phần sắp xếp và phần trình bày gợi ra hai hướng khác nhau.
Giữ được thói quen ghi trong 30 ngày
Phần lớn người bắt đầu ghi nhật ký bỏ ở ngày thứ năm hoặc thứ sáu. Các mẹo dưới đây đến từ cách người ta duy trì thói quen nhỏ nói chung, áp vào việc này.
- Gắn việc ghi vào một việc có sẵn mỗi tối, ví dụ ngay sau khi soạn cặp sách cho hôm sau. Thói quen mới bám vào thói quen cũ dễ hơn là tự đứng một mình.
- Giới hạn trong năm phút. Bạn không viết nhật ký cảm xúc, chỉ điền bảng. Ngắn thì bền.
- Cho phép ngày trống. Hôm nào chỉ đi học rồi ngủ thì ghi một dòng "không có việc đáng kể". Bỏ trống hẳn mới là thứ làm đứt thói quen.
- Không đọc lại trong hai tuần đầu. Đọc sớm dễ khiến bạn bắt đầu ghi theo kiểu muốn thấy, ví dụ cố cho điểm hào hứng vào việc mình "nên" thích.
- Nếu lỡ quên một hai ngày, ghi bù ngay khi nhớ ra, đánh dấu là ghi bù. Không cần bắt đầu lại từ đầu.
Nếu bạn ghi cùng một người bạn thân, hai người có thể nhắc nhau mỗi tối bằng một tin nhắn ngắn kiểu "ghi chưa". Không cần cho nhau xem nội dung; chỉ cần biết có người cũng đang làm là đủ để bớt bỏ cuộc. Cách này đặc biệt hợp với những bạn dễ hứng lên lúc đầu rồi quên.
Đến ngày ba mươi, bạn sẽ có khoảng sáu mươi đến một trăm dòng. Con số này đủ để thấy xu hướng, chưa đủ để kết luận cuộc đời; hãy giữ đúng tinh thần đó khi đọc.
Đọc nhật ký sau 30 ngày: bốn câu hỏi
Việc gì lặp lại nhiều nhất mà không ai bắt? Lọc cột "ai giao" lấy những dòng tự làm. Việc tự làm nhiều lần trong tháng cho thấy chỗ thời gian rảnh của bạn tự chảy về, và thời gian rảnh là thứ trung thực nhất.
Việc gì luôn để lại năng lượng? Đếm những dòng có "khoẻ thêm". Một việc bạn thấy bình thường lúc làm nhưng xong lại thấy dễ chịu có thể hợp với bạn lâu dài hơn một việc vui lúc đó nhưng làm xong thì cạn sức.
Việc gì bạn né hoặc để tới phút chót? Những việc hay bị lùi cũng là dữ liệu. Nếu chúng cùng một kiểu, chẳng hạn đều là việc phải gọi điện, gặp người lạ, hoặc đều là việc tính toán chi tiết, bạn có một gợi ý về môi trường nên tránh.
Bên trong các việc hào hứng, phần nào giống nhau? Đây là câu khó nhất và đáng nhất. Có thể bạn hào hứng khi làm báo tường, khi nấu bữa cho cả nhà và khi sắp xếp lại giá sách. Ba việc khác nhau, nhưng điểm chung có thể là "biến thứ lộn xộn thành thứ gọn gàng, đẹp mắt". Điểm chung đó mới là thứ đem đi đối chiếu với ngành.
Nối hoạt động trong nhật ký với nhóm sở thích Holland
Sau khi tìm ra điểm chung, bạn đối chiếu với sáu nhóm sở thích của mô hình Holland. Bảng dưới gợi ý cách nhận nhóm từ việc thường ngày; một hoạt động có thể thuộc hai nhóm, đó là chuyện bình thường.
| Nhóm Holland | Hoạt động thường ngày hay gặp | Câu ghi chú thường thấy |
|---|---|---|
| Thực tế (R) | Sửa xe đạp, lắp đồ, trồng cây, nấu ăn, chơi thể thao | Thích thấy kết quả bằng tay |
| Nghiên cứu (I) | Tìm hiểu vì sao, đọc thêm, giải bài khó, xem tài liệu khoa học | Thích hiểu tới cùng |
| Nghệ thuật (A) | Vẽ, viết, chụp ảnh, dựng video, phối đồ, chơi nhạc | Thích tự do làm theo ý mình |
| Xã hội (S) | Giảng bài cho bạn, chăm em nhỏ, lắng nghe bạn tâm sự, làm tình nguyện | Thích thấy người khác khá lên |
| Quản lý (E) | Tổ chức sự kiện lớp, rủ nhóm làm dự án, bán hàng nhỏ, thuyết phục | Thích dẫn dắt và chốt việc |
| Nghiệp vụ (C) | Ghi sổ quỹ lớp, sắp xếp tài liệu, lên lịch, làm bảng tính | Thích mọi thứ rõ ràng, đúng chỗ |
Kết quả bạn rút ra từ nhật ký là gợi ý xu hướng. Nếu nó trùng với kết quả trắc nghiệm Holland bạn đã làm, độ tin cậy tăng lên đáng kể. Nếu không trùng, hãy ưu tiên nhật ký, vì nó ghi điều bạn thật sự làm chứ không phải điều bạn nghĩ mình sẽ làm.
Những cách đọc sai thường gặp
Sai lầm phổ biến nhất là đọc theo kết luận định sẵn. Bạn đã có ý định thi khối A, nên khi đọc lại bạn vô tình bỏ qua mười dòng hào hứng với việc viết lách và dừng lại ở hai dòng thích giải Lý. Để tránh, hãy nhờ một người bạn tin tưởng đọc bảng của bạn và tự nói ra họ thấy gì, trước khi bạn kể ý định của mình.
Sai lầm thứ hai là đổ hết cho tháng đó. Nếu tháng bạn ghi rơi vào mùa thi học kỳ, phần lớn dòng sẽ là ôn bài và gần như không có hoạt động tự chọn. Kết quả lúc đó chỉ cho biết bạn ôn môn nào đỡ mệt hơn. Lý tưởng là ghi vào một tháng có nhịp bình thường, hoặc ghi hai đợt ở hai thời điểm khác nhau trong năm.
Sai lầm thứ ba là coi việc giải trí là vô nghĩa. Xem video, lướt mạng cũng có nội dung: bạn xem gì, kênh nào giữ bạn lâu nhất? Một bạn xem nhiều video phân tích trận bóng có thể đang bị kéo về phía phân tích dữ liệu; một bạn xem nhiều video dựng phim ngắn có thể đang bị kéo về phía sản xuất nội dung. Ghi nội dung, đừng chỉ ghi "lướt điện thoại".
Ví dụ giả định: nhật ký của một bạn lớp 11 ở Đà Nẵng
Ví dụ giả định sau đây chỉ để minh hoạ cách đọc. Một bạn nữ lớp 11 dự định theo khối D vì học Anh tốt, gia đình cũng gợi ý ngành ngôn ngữ. Sau ba mươi ngày, bạn có khoảng tám mươi dòng. Những việc tự làm lặp lại nhiều nhất là: chỉnh sửa ảnh và video ngắn cho câu lạc bộ, viết chú thích cho trang của lớp, giảng lại ngữ pháp tiếng Anh cho hai bạn cùng bàn.
Khi đọc kỹ cột ghi chú, bạn thấy phần mình hào hứng trong việc dựng video là chọn câu chữ đi kèm hình, còn phần kỹ thuật cắt ghép thì thấy bình thường. Phần giảng ngữ pháp để lại năng lượng nhưng chỉ khi nhóm nhỏ. Những việc phải gọi điện mời khách cho sự kiện lớp thì bị lùi tới phút chót cả ba lần.
Điểm chung rút ra: thích dùng ngôn ngữ để làm cho thông tin dễ hiểu, hợp nhóm nhỏ, ngại vai trò thuyết phục người lạ. Kết quả này nghiêng về các nhóm Nghệ thuật và Xã hội, gợi ý bạn tìm hiểu thêm những ngành như truyền thông nội dung, biên tập, sư phạm ngoại ngữ, bên cạnh ngôn ngữ Anh. Nó không chốt ngành nào, nhưng cho bạn danh sách ngắn để đi tìm hiểu tiếp với dữ kiện thật.
Câu hỏi thường gặp
Em có thể ghi nhật ký trên điện thoại thay cho vở được không?
Được. Điều quan trọng là giữ đủ năm cột và ghi đều mỗi tối. Ghi trên bảng tính có lợi là cuối tháng lọc và đếm nhanh, còn ghi trên giấy có lợi là ít bị phân tâm. Chọn cách nào bạn ít bỏ nhất.
Nếu cả tháng chỉ toàn đi học và học thêm thì nhật ký có ích gì?
Vẫn có ích. Bạn ghi từng môn, từng tiết học thêm như một việc, rồi xem phần nào bạn hào hứng, phần nào để lại năng lượng. Hãy ghi cả những khoảng nhỏ như giờ ra chơi, đường đi học, vì đó là nơi sở thích tự lộ ra.
Có nên cho bố mẹ xem nhật ký không?
Đó là quyền của bạn. Nhiều bạn thấy cho xem bảng tổng kết cuối tháng thay vì từng dòng là cách vừa giữ riêng tư vừa mở được cuộc nói chuyện với gia đình về chọn ngành bằng dữ kiện cụ thể thay vì cảm nhận.
Ba mươi ngày có quá dài với học sinh lớp 12 không?
Nếu thời gian gấp, bạn có thể rút xuống hai tuần, chấp nhận độ tin cậy thấp hơn. Học sinh lớp 10, lớp 11 nên làm đủ ba mươi ngày, thậm chí lặp lại ở học kỳ sau để so hai lần ghi với nhau.
Kết quả nhật ký khác kết quả trắc nghiệm Holland thì tin cái nào?
Ưu tiên nhật ký vì nó dựa trên việc đã làm thật. Tuy vậy, chỗ khác nhau là gợi ý đáng xem: có thể bạn thích một loại việc nhưng chưa có dịp thử, nên nhật ký chưa ghi được. Hãy tìm cách thử việc đó rồi ghi thêm.
Cuối tháng nên làm gì với bảng nhật ký?
Viết ra ba điểm chung của những việc hào hứng, một kiểu việc bạn hay né, rồi đem đối chiếu với nhóm Holland và tổ hợp môn bạn đang học. Danh sách ngắn ba đến năm nhóm ngành rút ra từ đó là nguyên liệu tốt cho bước ra quyết định.