Muốn hiểu mình rõ hơn khi chọn ngành, bạn nên hỏi ba đến năm người biết mình ở những hoàn cảnh khác nhau, bằng câu hỏi cụ thể về hành vi chứ không phải "em hợp ngành gì". Câu hỏi cụ thể cho ra câu trả lời dùng được; câu hỏi chung chung chỉ cho ra lời khuyên theo ý người được hỏi.
Lý do nên làm là mỗi người có những điểm mình không tự thấy. Bạn có thể không nhận ra mình rất kiên nhẫn khi giảng bài cho bạn, hoặc không biết mình hay vội ở những việc cần chi tiết. Bài này hướng dẫn chọn người để hỏi, bộ câu hỏi mẫu, cách khiến người ta nói thật, và cách đọc nhận xét để lấy thông tin mà không bị tổn thương.
Vì sao người khác thấy những điều bạn không thấy
Hai nhà tâm lý học Joseph Luft và Harrington Ingham đưa ra mô hình "cửa sổ Johari" vào năm 1955 để mô tả chuyện này. Họ chia hiểu biết về một người thành bốn ô: điều mình biết và người khác cũng biết, điều mình biết nhưng giấu, điều người khác thấy mà mình không thấy, và điều chưa ai biết. Ô thứ ba, gọi là vùng mù, chính là chỗ nhận xét của người khác giúp được bạn.
Vùng mù có cả điểm mạnh lẫn điểm cần chú ý. Một bạn thấy mình nói năng bình thường, nhưng bạn bè thì nhận ra mỗi lần nhóm bế tắc, bạn ấy là người gói vấn đề lại thành vài câu cho mọi người hiểu. Một bạn khác nghĩ mình làm việc nhóm tốt, nhưng thầy cô để ý bạn ấy hay ôm hết việc rồi làm muộn hạn.
Chọn ngành mà chỉ dựa trên cách mình tự thấy thì giống chụp ảnh bằng một ống kính. Nhận xét của người khác thêm góc nhìn, dù góc nhìn đó cũng có giới hạn riêng. Điều quan trọng là bạn gom được nhiều góc, rồi tự quyết định góc nào phản ánh đúng mình.
Nên hỏi ai: chọn người theo hoàn cảnh họ thấy bạn
Không phải người thân nhất là người nhận xét tốt nhất. Bạn cần những người đã thấy bạn làm việc thật trong nhiều tình huống khác nhau. Một danh sách cân bằng thường gồm:
- Một thầy cô dạy môn bạn học tốt — thấy cách bạn tiếp cận vấn đề trong môn đó, phân biệt được học hiểu với học thuộc.
- Một thầy cô dạy môn bạn học chưa tốt — thường thấy rõ hơn bạn vướng ở đâu, và đôi khi lại thấy điểm mạnh bạn không ngờ.
- Thầy cô chủ nhiệm hoặc người phụ trách hoạt động ngoại khoá — thấy bạn ngoài giờ học, trong vai trò với tập thể.
- Một đến hai bạn từng làm chung dự án hoặc bài nhóm — họ biết bạn khi có áp lực và hạn chót, không chỉ lúc vui.
- Một người lớn ngoài trường — anh chị trong gia đình, người hướng dẫn ở câu lạc bộ, chủ nơi bạn từng làm thêm. Họ ít bị ảnh hưởng bởi điểm số.
Bố mẹ cũng là người nên hỏi, nhưng hãy hỏi riêng và hiểu rằng họ vừa quan sát bạn vừa có mong muốn cho bạn. Hai thứ này đan vào nhau, nên lời nhận xét của bố mẹ quý nhưng cần đọc kỹ hơn.
Bộ câu hỏi mẫu: cụ thể, về hành vi, có ví dụ
Câu hỏi tốt dẫn người trả lời nhớ lại tình huống thật. Bạn có thể nhắn tin, viết ra giấy, hoặc hỏi trực tiếp. Dưới đây là năm câu theo thứ tự từ dễ đến khó trả lời:
- "Thầy cô có nhớ lần nào thấy em làm một việc tốt hơn mình nghĩ không? Đó là lúc nào?" — câu này mở đầu nhẹ nhàng và cho ra ví dụ.
- "Khi làm việc nhóm, em thường đảm nhận vai trò gì, dù không ai phân công?" — giúp thấy vai trò tự nhiên của bạn.
- "Có việc gì em hay làm chưa tốt mà nếu sửa được thì em sẽ tiến nhiều?" — cách hỏi điểm yếu mà người trả lời không ngại.
- "Nếu phải mô tả cách em học hoặc làm việc bằng ba từ, thầy cô sẽ chọn từ gì?" — cho ra những từ bạn đem so được giữa các người hỏi.
- "Thầy cô thấy em hợp với môi trường như thế nào: đông người hay ít người, việc thay đổi hay ổn định?" — hỏi về môi trường chứ không hỏi thẳng ngành.
Nên bỏ câu "em hợp ngành gì" ra khỏi danh sách. Câu đó đẩy người trả lời vào vai người quyết định, và câu trả lời thường phản ánh nghề họ biết hơn là con người bạn.
Cách để người ta nói thật với bạn
Nói rõ mục đích. Mở đầu bằng "em đang tìm hiểu bản thân để chọn ngành, em muốn nghe cả điểm mạnh và điểm cần sửa". Người ta dễ nói thật hơn khi biết bạn đang cần thông tin, không phải cần được khen.
Cho thời gian suy nghĩ. Gửi câu hỏi trước vài ngày thay vì hỏi bất ngờ ở hành lang. Người được hỏi sẽ nhớ ra ví dụ cụ thể thay vì trả lời theo ấn tượng chung.
Không cãi lại, chỉ hỏi thêm. Khi nghe điều bạn không đồng ý, câu phản hồi tốt nhất là "thầy cô có thể kể một lần cụ thể không ạ?". Cãi ngay khiến người ta dè chừng ở những câu sau.
Giữ kín điều được nghe. Đừng đem lời nhận xét của bạn A kể cho bạn B. Một khi người khác biết lời họ nói sẽ được giữ riêng, lần sau họ sẽ thẳng thắn hơn.
Cảm ơn và báo lại. Vài tuần sau, kể cho người đó bạn đã dùng nhận xét thế nào. Việc này vừa lịch sự vừa giữ cửa mở cho những lần hỏi tiếp.
Đọc nhận xét: tách phần mô tả khỏi phần phán xét
Mọi lời nhận xét đều trộn hai phần: điều người đó thấy, và điều họ suy ra. Bạn giữ phần thứ nhất làm dữ liệu, còn phần thứ hai chỉ là một ý kiến để cân nhắc.
| Lời nhận xét nhận được | Phần mô tả (giữ lại) | Phần suy ra (cân nhắc) |
|---|---|---|
| "Em cẩn thận, hợp làm kế toán" | Em ít sai sót, hay kiểm lại | Kế toán là một trong nhiều nghề cần sự cẩn thận |
| "Em nói hay, nên đi làm luật sư" | Em trình bày lý lẽ mạch lạc | Nghề luật còn cần đọc văn bản dày, làm việc với hồ sơ |
| "Em hơi lười" | Em hay nộp bài sát hạn | Có thể là lười, có thể là chưa biết chia việc, có thể là việc đó không hợp |
| "Em sáng tạo lắm" | Em hay đề xuất cách trình bày khác | Sáng tạo kiểu nào: hình ảnh, ngôn ngữ, giải pháp? |
Sau khi tách, bạn gom các phần mô tả từ mọi người vào một trang. Những mô tả xuất hiện ở hai người trở lên là thông tin đáng tin nhất, và thường trùng với điểm mạnh bạn tự tìm ra qua câu chuyện của mình.
Nghe nhận xét của bố mẹ cho công bằng
Bố mẹ là những người quan sát bạn lâu nhất, từ lúc còn nhỏ. Họ nhớ những chi tiết bạn đã quên: hồi tiểu học bạn hay tháo đồ chơi ra lắp lại, hay hồi cấp hai bạn tự đọc hết tủ sách của nhà. Những chi tiết như vậy là dữ liệu quý về sở thích lâu dài, thứ thầy cô ở trường không thể biết.
Mặt khác, bố mẹ nhìn bạn qua lăng kính của mong muốn và lo lắng. Một phụ huynh từng vất vả vì công việc bấp bênh có thể nhấn mạnh sự ổn định; một phụ huynh làm nghề kinh doanh có thể dễ thấy ở con khả năng buôn bán. Điều đó không làm lời họ sai, chỉ có nghĩa là bạn cần tách phần quan sát khỏi phần mong muốn, giống cách đọc bảng ở trên.
Cách hỏi bố mẹ hiệu quả là hỏi về quá khứ trước, tương lai sau. "Hồi nhỏ con hay làm gì lúc rảnh?", "Có lần nào bố mẹ thấy con làm việc gì rất say mê không?" là những câu dễ trả lời và ít gây tranh luận. Khi đã có những câu chuyện chung, cuộc nói chuyện về ngành học sau đó sẽ dựa trên dữ kiện thay vì chỉ là ý muốn của mỗi bên.
Khi các nhận xét trái ngược nhau
Không hiếm trường hợp thầy cô Toán thấy bạn cẩn thận, còn thầy cô chủ nhiệm lại thấy bạn hay quên việc. Cả hai có thể đều đúng: bạn cẩn thận với việc mình hứng thú và lơ là với việc mình thấy không quan trọng. Nhận xét trái ngược thường lộ ra điều kiện để điểm mạnh của bạn bật lên.
Khi gặp mâu thuẫn, hãy hỏi: hai người thấy mình ở hai tình huống khác nhau nào? Nếu bạn tỏa sáng ở một loại việc và mờ nhạt ở loại kia, đó là gợi ý về môi trường làm việc nên chọn. Ví dụ giả định, bạn được khen tỉ mỉ khi làm bài thí nghiệm nhưng bị nhắc lơ đãng khi làm sổ quỹ lớp: có thể bạn hợp với tỉ mỉ có mục đích khám phá hơn là tỉ mỉ có tính thủ tục.
Còn nếu một nhận xét làm bạn buồn, cho mình vài ngày trước khi kết luận. Nhận xét chỉ là một góc nhìn tại một thời điểm, không phải nhãn dán vĩnh viễn. Bạn có quyền giữ lại phần giúp được mình và để lại phần không đúng.
Tổng hợp nhận xét vào một trang
Nhận xét để rải rác trong tin nhắn và trí nhớ sẽ phai rất nhanh. Dành một buổi tối sau khi đã hỏi xong để gom chúng lại theo cách sau.
- Chép nguyên văn từng nhận xét, ghi kèm người nói và hoàn cảnh họ thấy bạn, ví dụ "cô chủ nhiệm, qua hoạt động lớp".
- Với mỗi nhận xét, gạch chân phần mô tả hành vi và bỏ ngoặc phần suy đoán hay lời khuyên.
- Nhóm các phần mô tả giống nhau lại. Ghi số người cùng nói một ý bên cạnh nhóm đó.
- Đặt trang tổng hợp cạnh danh sách điểm mạnh bạn tự tìm và kết quả trắc nghiệm sở thích nếu có. Đánh dấu chỗ trùng và chỗ lệch.
- Viết ba câu kết luận tạm: mình chắc chắn mạnh ở đâu, mình còn chưa rõ ở đâu, mình cần thử thêm điều gì để biết.
Trang này nên giữ lại và hỏi lại vào năm sau. Khi so hai năm, bạn sẽ thấy điều gì ổn định ở mình và điều gì đã thay đổi, và đó là thông tin rất tốt trước khi đặt nguyện vọng.
Câu hỏi thường gặp
Em ngại hỏi thầy cô vì sợ làm phiền thì phải làm sao?
Phần lớn thầy cô vui khi học sinh chủ động tìm hiểu bản thân. Bạn có thể giảm ngại bằng cách gửi trước ba câu hỏi ngắn trên giấy, xin một buổi gặp mười phút, và nói rõ không cần trả lời ngay. Hỏi lịch sự và có chuẩn bị hiếm khi bị coi là làm phiền.
Nên hỏi bạn bè thân hay bạn bình thường?
Nên có cả hai. Bạn thân biết nhiều về bạn nhưng dễ nể, còn bạn từng làm chung một dự án nhưng không thân lại nói thẳng hơn về cách bạn làm việc. Gom từ hai phía sẽ cân bằng hơn.
Nếu nhận xét làm em buồn và mất tự tin thì sao?
Hãy tách phần mô tả khỏi phần phán xét như bảng trong bài, và chờ vài ngày rồi mới đọc lại. Nếu cảm giác buồn kéo dài và ảnh hưởng tới việc học, nên nói chuyện với thầy cô tư vấn tâm lý học đường hoặc người lớn bạn tin.
Có nên hỏi trên mạng xã hội để được nhiều ý kiến không?
Không nên. Người trên mạng không thấy bạn làm việc thật nên nhận xét dựa trên ấn tượng bề ngoài. Ba đến năm người đã quan sát bạn trong tình huống cụ thể có giá trị hơn hàng chục bình luận chung chung.
Nhận xét của người khác có quan trọng hơn cảm nhận của em không?
Không. Nhận xét là dữ liệu thêm vào, còn bạn là người quyết định. Khi nhận xét khớp với cảm nhận của bạn, độ tin tăng lên. Khi không khớp, đó là câu hỏi để bạn tìm hiểu thêm chứ không phải lệnh phải theo.