PhuHop.comPhù Hợp
Ra quyết định chọn ngành

Mười sai lầm khi chọn ngành đại học và cách tránh từng cái

Mười sai lầm hay gặp khi chọn ngành, gom thành năm nhóm: thông tin, hiểu bản thân, người khác, điểm số và thời điểm, kèm cách tránh và bảng tự kiểm.

Group of Vietnamese parents and students listening in a high school assembly hall in Thanh Hoa during a career guidance session, seen from the back rows, daylight

Phần lớn sai lầm khi chọn ngành không đến từ việc chọn một ngành "dở", mà từ cách chọn: chọn theo tên gọi thay vì công việc thật, chọn theo người khác thay vì theo mình, chọn theo điểm vừa khớp thay vì theo sự phù hợp. Biết trước những sai lầm này giúp bạn tránh được hầu hết các tình huống phải hối tiếc sau một năm đại học.

Bài gom mười sai lầm thường gặp thành năm nhóm, mỗi sai lầm kèm một cách tránh cụ thể. Cuối bài có bảng tự kiểm để học sinh và phụ huynh cùng rà lại quyết định của mình. Một số sai lầm đã có bài phân tích riêng trong danh mục này; ở đây chỉ nêu gọn để bạn thấy toàn cảnh.

Nhóm sai lầm về thông tin

Sai lầm 1 — Chọn theo tên ngành. Tên ngành thường nghe hấp dẫn hơn hoặc khô khan hơn nội dung thật. Một ngành có tên rất "kỹ thuật" có thể học nhiều về quản lý; một ngành tên "truyền thông" có thể nặng về phân tích dữ liệu. Cách tránh: luôn hỏi "người học ngành này làm gì mỗi ngày", và tìm câu trả lời từ người đang làm, không từ tên gọi.

Sai lầm 2 — Chỉ nghe một nguồn. Một người họ hàng, một video, một buổi tư vấn tuyển sinh của trường — mỗi nguồn đều có góc nhìn riêng, có khi kèm cả lợi ích riêng. Cách tránh: một nhận định về ngành chỉ nên tin khi có ít nhất hai ba nguồn độc lập cùng nói, và luôn phân biệt nguồn đang cung cấp thông tin với nguồn đang muốn thuyết phục bạn.

Sai lầm 3 — Không đọc chương trình đào tạo. Đây là sai lầm phổ biến nhất mà cũng dễ tránh nhất. Chương trình đào tạo cho biết bạn sẽ học những môn gì trong bốn năm, nhiều trường công bố công khai. Cách tránh: trước khi đặt nguyện vọng vào ngành nào, đọc ít nhất danh sách môn học của hai năm đầu ngành đó ở trường bạn nhắm.

Nhóm sai lầm về hiểu bản thân

Sai lầm 4 — Lẫn "thích môn" với "hợp nghề". Thích môn Sinh không có nghĩa là hợp với nghề bác sĩ; thích môn Văn không có nghĩa là hợp với nghề báo. Nghề là tổng hợp nhiều loại việc, môn học chỉ là một phần kiến thức nền. Cách tránh: tìm hiểu nghề qua công việc hằng ngày, đối chiếu với nhóm Holland của mình, chứ không chỉ với môn mình giỏi.

Sai lầm 5 — Coi kết quả trắc nghiệm là phán quyết. Kết quả trắc nghiệm Holland hay bất kỳ trắc nghiệm nào chỉ là gợi ý xu hướng, phụ thuộc vào tâm trạng khi làm và cách bạn hiểu câu hỏi. Có bạn làm một lần, thấy ra nhóm Nghệ thuật, liền bỏ hết các hướng khác. Cách tránh: dùng trắc nghiệm để mở rộng danh sách ngành cần tìm hiểu, rồi kiểm lại bằng trải nghiệm thật.

Sai lầm 6 — Bỏ qua yêu cầu đặc thù. Một số ngành có yêu cầu riêng về sức khoẻ, ngoại hình, năng khiếu hoặc thi tuyển riêng, như các ngành năng khiếu, một số ngành thuộc khối công an, quân đội. Cách tránh: đọc kỹ thông báo tuyển sinh chính thức của trường về điều kiện dự tuyển từ sớm, trước khi đầu tư nhiều thời gian ôn luyện.

Nhóm sai lầm về người khác

Ba sai lầm dưới đây có chung một gốc: để quyết định của người khác hoặc của số đông thay cho quyết định của mình.

  • Sai lầm 7 — Chạy theo số đông. Chọn ngành vì bạn thân chọn, vì cả lớp đang nhắm, hay vì ngành đó đang được nhắc nhiều. Cách tránh: hỏi mình câu "nếu không ai chọn ngành này, mình có tự tìm đến nó không?". Hai bài về chọn ngành theo bạn bè và về ngành hot trong danh mục này phân tích kỹ hơn.
  • Sai lầm 8 — Để người khác quyết thay. Có bạn vì mệt hoặc vì ngại va chạm mà nói "bố mẹ chọn gì con học nấy". Bố mẹ có thể chọn rất kỹ, nhưng người ngồi học bốn năm và làm nghề lâu dài là con. Cách tránh: dù nghe theo gợi ý của ai, hãy tự tìm hiểu ngành đó và tự viết ra lý do mình đồng ý.
  • Mặt ngược lại cũng là sai lầm: gạt bỏ hoàn toàn ý kiến của gia đình. Phụ huynh thường có thông tin quan trọng về điều kiện, sức khoẻ, kinh nghiệm sống. Cách tránh: nghe lý do của bố mẹ, tách lý do khỏi tên ngành, như bài bố mẹ và con khác ý trong danh mục này hướng dẫn.

Nhóm sai lầm về điểm số

Sai lầm 9 — Chọn ngành theo điểm vừa khớp. Sau khi có điểm, nhiều bạn mở bảng điểm chuẩn các năm trước, tìm ngành nào có mức gần với điểm mình rồi đặt nguyện vọng, gần như không cân nhắc ngành đó học gì. Điểm là điều kiện để vào, không phải lý do để học. Một ngành vừa khớp điểm mà không hợp với bạn có thể dẫn tới bốn năm học mệt mỏi hoặc phải chuyển ngành giữa chừng.

Một biến thể của sai lầm này là coi ngành có điểm chuẩn cao là ngành tốt, ngành có điểm chuẩn thấp là ngành kém. Điểm chuẩn phản ánh mức cạnh tranh của năm đó: số chỉ tiêu, số thí sinh đăng ký và mức điểm của họ. Nó không đo chất lượng ngành, càng không đo mức phù hợp của ngành với bạn.

Cách tránh: chọn danh sách ngành hợp với mình trước, rồi mới dùng điểm để xếp nguyện vọng theo mức an toàn. Làm ngược lại, tức là lấy điểm trước rồi đi tìm ngành, là để con số quyết định thay bạn. Cách đọc điểm chuẩn nhiều năm có bài riêng ở danh mục đọc điểm chuẩn; luôn tra số liệu từ công bố chính thức của trường.

Nhóm sai lầm về thời điểm

Sai lầm 10 — Quyết quá muộn, rồi không bao giờ xem lại. Sai lầm này có hai nửa. Nửa đầu là để việc chọn ngành dồn hết vào mấy tuần cuối trước hạn đặt nguyện vọng, khi áp lực thi cử đang cao nhất và thời gian tìm hiểu gần như không còn. Nửa sau là khi đã chọn từ sớm, lớp 10 hay lớp 11, rồi giữ nguyên lựa chọn đó mà không kiểm lại khi có thông tin mới.

Quyết quá muộn khiến bạn không kịp chọn môn thi, tổ hợp hay phương thức xét tuyển hợp với ngành mình muốn. Không bao giờ xem lại khiến bạn bỏ lỡ những gì mình học được về bản thân trong ba năm cấp ba, quãng thời gian mà sở thích và năng lực thay đổi khá nhiều.

Cách tránh: bắt đầu tìm hiểu từ lớp 10 hoặc 11, khi áp lực còn nhẹ, và đặt lịch xem lại lựa chọn của mình vài lần mỗi năm, nhất là trước các mốc chọn môn và đăng ký dự thi. Mỗi lần xem lại không nhất thiết phải đổi; nhiều khi việc xem lại chỉ để thấy lựa chọn cũ vẫn đúng, và điều đó cũng giúp bạn vững tâm hơn.

Bảng tự kiểm mười sai lầm

Học sinh và phụ huynh có thể cùng điền bảng này cho ngành đang đứng đầu danh sách. Mỗi dòng trả lời "đã làm" hoặc "chưa làm"; dòng nào chưa làm là việc cần làm tiếp.

Sai lầmCâu tự kiểmViệc cần làm nếu chưa đạt
1. Chọn theo tên ngànhMình mô tả được một ngày làm việc của nghề này chưa?Hỏi một người đang làm nghề
2. Chỉ nghe một nguồnMình đã có ít nhất ba nguồn độc lập chưa?Tìm thêm nguồn ngoài trường và mạng xã hội
3. Không đọc chương trìnhMình đã đọc danh sách môn hai năm đầu chưa?Tìm chương trình đào tạo của ngành ở trường nhắm
4. Lẫn thích môn với hợp nghềNgoài thích môn, mình thích phần việc nào của nghề?Đối chiếu với nhóm Holland
5. Coi trắc nghiệm là phán quyếtKết quả trắc nghiệm có khớp với trải nghiệm thật không?Thử một hoạt động gần với ngành
6. Bỏ qua yêu cầu đặc thùNgành có yêu cầu sức khoẻ, năng khiếu, thi riêng không?Đọc thông báo tuyển sinh chính thức
7. Chạy theo số đôngKhông ai chọn thì mình vẫn chọn ngành này chứ?Viết ba lý do riêng của mình
8. Để người khác quyếtLý do chọn ngành là của mình hay của ai?Nói chuyện lại với gia đình
9. Chọn theo điểm vừa khớpMình chọn ngành trước hay xem điểm trước?Lập danh sách ngành hợp trước, xếp theo điểm sau
10. Quyết muộn, không xem lạiLần gần nhất mình xem lại lựa chọn là khi nào?Đặt lịch xem lại trước mốc đăng ký

Bảng này không chấm điểm ai. Nó chỉ giúp nhìn ra những bước còn thiếu trong quá trình chọn ngành, để bổ sung khi vẫn còn thời gian.

Lỡ mắc sai lầm rồi thì sao

Nếu đọc tới đây bạn nhận ra mình đã mắc một vài sai lầm trong danh sách, đừng lo. Hầu hết đều sửa được nếu phát hiện trước khi chốt nguyện vọng: đọc chương trình đào tạo, hỏi thêm người làm nghề, nói chuyện lại với gia đình là những việc có thể làm trong vài tuần.

Nếu bạn đã vào đại học và nhận ra mình chọn ngành vì một trong những lý do kể trên, điều đó cũng không có nghĩa là ngành của bạn sai. Nhiều người chọn ngành vì lý do chưa thật chín chắn mà vẫn học tốt và gắn bó với nghề. Điều cần làm là đánh giá lại bằng trải nghiệm thật của một năm học. Nếu ngành vẫn hợp, hãy yên tâm tiếp tục; nếu không, bài chuyển ngành khi đang học đại học trong danh mục này sẽ giúp bạn cân nhắc các hướng đi.

Với phụ huynh, nếu thấy con đang mắc một sai lầm nào đó, hãy góp ý bằng câu hỏi thay vì kết luận. "Con đã xem ngành này học những môn gì chưa?" giúp con tự nhận ra hơn là "Con chọn ngành mà không tìm hiểu gì cả". Mục tiêu chung là con đi tới một quyết định mà con hiểu và chịu trách nhiệm được.

Câu hỏi thường gặp

Sai lầm nào trong mười sai lầm là phổ biến nhất?

Không có thống kê chung nào đủ tin cậy để xếp hạng, nhưng không đọc chương trình đào tạo và chọn theo tên ngành là hai sai lầm rất dễ mắc vì tốn ít công nhất. Chúng cũng dễ sửa nhất, vì chỉ cần dành vài buổi để tìm hiểu ngành học những gì và làm những việc gì.

Chọn ngành theo điểm có phải lúc nào cũng sai không?

Không. Điểm là yếu tố thực tế phải tính tới khi xếp nguyện vọng. Sai lầm nằm ở thứ tự: dùng điểm để tìm ngành thay vì dùng sự phù hợp để chọn ngành rồi mới dùng điểm để sắp thứ tự nguyện vọng cho an toàn.

Làm trắc nghiệm Holland mấy lần thì đáng tin?

Không có số lần chuẩn. Điều quan trọng là kết quả có khớp với những gì bạn quan sát được về mình qua học tập và hoạt động không. Nếu làm vài lần trong những thời điểm khác nhau mà các nhóm nổi bật vẫn tương tự, đó là gợi ý xu hướng khá ổn định.

Phụ huynh có thể giúp con tránh các sai lầm này thế nào?

Phụ huynh có thể cùng con đọc chương trình đào tạo, giới thiệu con với người đang làm nghề, cùng điền bảng tự kiểm và nhắc con các mốc quan trọng. Điều nên tránh là quyết thay con hoặc gạt đi lựa chọn của con mà không hỏi lý do.

Đã nộp nguyện vọng rồi mới nhận ra mắc sai lầm thì có kịp sửa không?

Nếu vẫn trong khoảng thời gian được điều chỉnh nguyện vọng theo quy định của năm đó, bạn có thể sửa. Hãy kiểm tra lịch chính thức và tranh thủ tìm hiểu lại ngành trước khi hết hạn. Nếu đã quá hạn, hãy chuẩn bị tâm thế đánh giá lại sau năm học đầu tiên.

Có ngành nào chọn không bao giờ sai không?

Không có ngành nào phù hợp với tất cả mọi người. Một ngành có thể rất hợp với người này và rất khó chịu với người khác. Vì vậy câu hỏi đúng không phải ngành nào an toàn, mà là ngành nào phù hợp với sở thích, năng lực và điều kiện của chính bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138